Derivativ nima?

Qisqa ta'rif

Derivativ (hosila moliyaviy vosita) qiymati boshqa aktiv yoki ko'rsatkichdan kelib chiqadigan shartnomadir. Bu aktiv bazaviy aktiv (underlying) deb ataladi. Bazaviy aktiv valyuta, oltin, neft, aksiya, fond indeksi, foiz stavkasi yoki kriptovalyuta bo'lishi mumkin.

Derivativni sotib olgan odam odatda bazaviy aktivning o'ziga egalik qilmaydi. Uning foydasi yoki zarari bazaviy aktiv narxining o'zgarishiga bog'liq bo'ladi.

Misol: oltin bo'yicha forvard

Faraziy holat. Xaridor va sotuvchi oltinni kelajakdagi sanada bugun kelishilgan narxda almashishga shartnoma tuzadi. Bunday shartnoma forvard kontrakt deyiladi.

• Muddat tugaganda bozor narxi kelishilgan narxdan yuqori bo'lsa, xaridor yutadi, sotuvchi esa shu farq miqdorida yutqazadi.
• Bozor narxi past bo'lsa, natija teskari bo'ladi.
• Natija quyidagicha hisoblanadi: narxlar farqi kontrakt hajmiga ko'paytiriladi.

Shartnomaning o'zi oltin emas. Uning qiymati faqat oltin narxiga qarab o'zgaradi. Derivativ aynan shu. Aniq raqamlar bilan hisoblash uchun kalkulyatorlar sahifasidan foydalaning.

CFD ham derivativ hisoblanadi: unda XAUUSD yoki US100 kabi aktivning narx farqi bo'yicha hisob-kitob qilinadi. CFD odatda leverage bilan savdo qilinadi. Shu sababli kichik narx harakati ham depozitning katta qismini tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Batafsil ma'lumot risklarni boshqarish sahifasida.

Atama qayerda uchraydi

• Platformalarda. MetaTrader 5 dagi instrument spetsifikatsiyasida kontrakt hajmi, amal qilish muddati (expiration) va hisob-kitob turi ko'rsatiladi.
• Hisobotlarda. Bank va kompaniyalar hisobotlarida derivativlar xedjlash vositasi sifatida alohida qatorda yoziladi.
• Yangiliklarda. "Fyuchers narxi", "opsionlar muddati tugashi", "ochiq pozitsiyalar" kabi iboralar shaklida.
• O'zbekiston qonunchiligida. Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan. Soliq bo'yicha esa: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Shaxsiy holatingiz uchun soliq organidan aniqlik kiriting.

Rasmiy ta'rif va chegaraviy holatlar

Xalqaro moliyaviy hisobot standartlarida derivativ uchta belgi bilan aniqlanadi:

1. Qiymati bazaviy o'zgaruvchiga (narx, stavka, indeks, kurs, kredit reytingi) bog'liq.
2. Boshlang'ich sof investitsiya talab qilmaydi yoki u juda kichik.
3. Hisob-kitob kelajakdagi sanada amalga oshiriladi.

Chegaraviy holatlar:

• Spot valyuta bitimi odatdagi muddatda yetkazib berilsa, derivativ hisoblanmaydi. Muddati uzaytirilib turiladigan (rolling) spot CFD esa derivativdir.
• ADR va GDR aksiyani ifodalaydigan depozitar tilxat hisoblanadi, derivativ emas.
• ETN qarz majburiyatidir. Uning daromadi indeksga bog'langan, lekin u ham klassik derivativ emas.
• Birjadan tashqari (OTC) derivativlarda kontragent riski bo'ladi. Birja derivativlarida bu riskni markaziy kontragent o'z zimmasiga oladi.

Bog'liq atamalar

• Fyuchers kontrakt, Call opsion, Delta
• Cash settlement va delivery, Amal qilish muddati, Futures roll
• Contango, Backwardation, Garov, Hedge ratio
• Kripto CFD, Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Derivativ va aksiya bir xil narsami?

Yo'q. Aksiya kompaniyadagi ulushni bildiradi. Derivativ esa faqat narx o'zgarishiga bog'langan shartnoma.

"Hosila moliyaviy vositalar" va "derivativ" bir narsami?

Ha. "Hosila moliyaviy vosita" atamaning o'zbekcha va huquqiy nomi.

CFD derivativmi?

Ha. CFD bazaviy aktiv narxidagi farq bo'yicha tuzilgan shartnoma bo'lgani uchun derivativ hisoblanadi.

Derivativ faqat spekulyatsiya uchunmi?

Yo'q. Derivativlar xedjlash, ya'ni mavjud riskni kamaytirish uchun ham keng qo'llaniladi.

O'zbekistonda kim tartibga soladi?

Qimmatli qog'ozlar bozori bo'yicha: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Batafsil ma'lumot tartibga solish va xavfsizlik sahifasida.