Forvard kontrakt nima

Forvard kontrakt nima

Forvard kontrakt (forward contract, forvard bitim) - tomonlar o'rtasidagi xususiy kelishuv bo'lib, unda aktivni kelajakdagi aniq sanada bugun kelishilgan narxda sotib olish yoki sotish majburiyati belgilanadi.

Bitim birjada emas, to'g'ridan-to'g'ri tuziladi (OTC, birjadan tashqari bozor). Shuning uchun hajm, sana va hisob-kitob usuli har bir bitim uchun alohida kelishiladi.

Shartli misol

Toshkentdagi importyor kelishilgan sanada yetkazib beruvchiga dollar to'lashi kerak. U kurs o'zgarishidan himoyalanish uchun bank bilan forvard bitim tuzadi: o'sha sanada dollarni bugun kelishilgan K kursda sotib oladi.

Sana kelganda bozordagi spot kurs S bo'ladi:

• S kursi K dan yuqori bo'lsa, importyor bozordagidan arzonroq sotib olgan bo'ladi;
• S kursi K dan past bo'lsa, u bozordagidan qimmatroq to'laydi, lekin xarajati oldindan ma'lum edi.

Sotib oluvchi uchun natija: (S − K) × nominal hajm. Sotuvchi uchun natija teskari ishorali bo'ladi. Ya'ni forvard kursni qotiradi, lekin foydali o'zgarishdan ham mahrum qiladi.

Rasmiy ta'rif va narx

Forvard narx spot narxdan iborat emas. Valyuta forvardida u spot kursga ikki valyuta foiz stavkalari farqini qo'shish orqali hisoblanadi (covered interest parity). Spot va forvard kurs o'rtasidagi farq forward points deb ataladi.

Tuzilgan paytda bitimning bozor qiymati odatda nolga yaqin bo'ladi. Keyinchalik kurs o'zgarsa, tomonlardan biri uchun qiymat musbat, boshqasi uchun manfiy bo'ladi (mark-to-market).

Chekka holatlar

• NDF (non-deliverable forward) - valyuta yetkazib berilmaydi, faqat kurs farqi pul bilan to'lanadi (cash settlement).
• Kontragent riski - markaziy kontragent yo'q, shu sababli tomon majburiyatni bajarmasligi mumkin. Bu risk garov bilan kamaytiriladi.
• Muddatidan oldin yopish - standart kontrakt bo'lmagani uchun bitimni boshqa tomonga sotish qiyin, odatda teskari forvard tuziladi.
• FX swap - spot bitim va teskari yo'nalishdagi forvard bitimdan tashkil topadi.

Atama qayerda uchraydi

• Bank va kompaniyalar hisobotlarida: "valyuta riskini hedjlash uchun forvard bitimlar".
• Moliyaviy yangiliklarda: forvard kurslar bozorning kelajakdagi foiz stavkalari haqidagi kutilmalarini aks ettiradi.
• Savdo platformalarida forvardlar odatda bo'lmaydi. Forex CFD (narx farqiga shartnoma) savdosida pozitsiyani tunga qoldirish uchun swap hisoblanadi, bu ham foiz farqiga bog'liq, lekin forvard bitim hisoblanmaydi. Leverajli CFD savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin.

O'zbekistondagi huquqiy kontekst

Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan. Valyuta forvardi shu toifaga kiradi. Spot kurs uchun ko'pincha O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) rasmiy kursi ishlatiladi. Soliq bo'yicha: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Aniq tartibni soliq organidan aniqlang.

Bog'liq atamalar

• Fyuchers kontrakt - forvardning birjada savdo qilinadigan standart ko'rinishi
• Derivativlar
• Kontragent
• Amal qilish muddati
• Valyuta riski
• Hedge ratio
• Contango va Backwardation
• Kliring va hisob-kitob
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Forvard va fyuchers farqi nimada?

Forvard xususiy va moslashtirilgan bo'ladi, birjadan tashqarida tuziladi. Fyuchers esa standart, birjada savdo qilinadi va markaziy kontragent orqali kliring qilinadi.

Forvard bitim narxni bashorat qiladimi?

Yo'q. Forvard kurs asosan spot kurs va foiz stavkalari farqidan hisoblanadi, u kelajakdagi kurs prognozi emas.

Forvard bitimdan chiqish mumkinmi?

Odatda teskari bitim tuziladi yoki kontragent bilan kelishib yopiladi. Bunda o'sha paytdagi bozor qiymati bo'yicha hisob-kitob qilinadi.

Forvard faqat valyuta uchunmi?

Yo'q. Forvard tovarlar, metallar, foiz stavkalari va boshqa aktivlar uchun ham tuziladi.