Markaziy kontragent (central counterparty)

Oddiy ta'rif

Markaziy kontragent (inglizcha central counterparty, CCP; ko'pincha kliring markazi deyiladi) birjadagi savdoda xaridor uchun sotuvchi, sotuvchi uchun esa xaridor o'rnini egallab, bitim bajarilishini kafolatlaydigan tashkilotdir.

Kontragent bitimdagi qarshi tomon. Markaziy kontragent bo'lmasa, har bir ishtirokchi qarshi tomon to'lay olmasligi xavfini o'zi ko'taradi.

Rasmiy ta'rif

Xalqaro standartlarda (CPMI-IOSCO tamoyillari, Yevropada EMIR) markaziy kontragent quyidagicha ta'riflanadi: u ishtirokchilar o'rtasidagi shartnomalarga o'zini qo'yib, har bir sotuvchi uchun xaridor va har bir xaridor uchun sotuvchiga aylanadigan yuridik shaxs.

Bu jarayon novatsiya deyiladi. Bitim tuzilgach, asl shartnoma CCP bilan tuzilgan alohida shartnomalarga almashtiriladi. Natijada ishtirokchilar bir-birining emas, faqat CCP ning kredit riskini ko'taradi.

Misol (gipotetik)

Treyder A birjada fyuchers kontrakt sotib oladi, treyder B uni sotadi. Ular bir-birini tanimaydi.

1. Kliring a'zolari orqali bitim markaziy kontragentga o'tadi. Endi A ning shartnomasi CCP bilan, B ning shartnomasi ham CCP bilan tuzilgan.
2. Har bir tomon boshlang'ich marja (garov) qo'yadi. CCP har kuni narx o'zgarishiga qarab variatsion marjani hisoblaydi: zarar ko'rgan tomondan undirib, foyda ko'rgan tomonga o'tkazadi.
3. Narx B ga qarshi keskin harakat qiladi va B marja talabini bajarmaydi. CCP B pozitsiyasini yopadi va avval B ning garovidan foydalanadi.
4. Garov yetmasa, CCP default waterfall deb ataladigan navbat bo'yicha ish ko'radi: B ning kafolat fondiga ulushi, so'ng CCP ning o'z kapitali, keyin boshqa a'zolarning kafolat fondi ulushlari.

A uchun shartnoma o'zgarmaydi: u to'lovni CCP dan oladi.

Atama qayerda uchraydi

• Birja kontrakt spetsifikatsiyalari. Fyuchers va opsion sahifalarida qaysi kliring markazi hisob-kitobni amalga oshirishi ko'rsatiladi (masalan, CME Clearing, Eurex Clearing, LCH).
• Yangiliklar. Marja talablari oshirilgani, kliring a'zosi defolt qilgani yoki OTC derivativlarni majburiy kliring qilish qoidalari haqidagi xabarlarda.
• Broker hisobotlari. Birja brokerining hisob vypiskasida kliring broker yoki kliring markazi nomi yozilishi mumkin.
• CFD savdosi. Broker orqali CFD savdosida markaziy kontragent odatda qatnashmaydi: shartnoma broker bilan tuziladi va qarshi tomon broker bo'ladi (A-book va B-book). Shuning uchun MetaTrader platformalarida bu atama ko'rinmaydi.

Leveraj bilan CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Qarshi tomon kimligi bu riskni yo'q qilmaydi.

Chegaraviy holatlar

• Konsentratsiya riski. CCP riskni bir joyga to'playdi. U muammoga uchrasa, ta'sir butun bozorga tarqaladi (moliyaviy yuqumlanish).
• Hamma derivativlar kliring qilinmaydi. Ba'zi OTC shartnomalar, masalan, nostandart forvard kontraktlar, ikki tomonlama qoladi.
• Spot valyuta bozori asosan markaziy kontragentsiz ishlaydi. U yerdagi hisob-kitob tizimlari CCP vazifasini bajarmaydi.
• Marjani oshirish. Volatillik oshganda CCP garov talabini ko'tarishi va haircut qo'llashi mumkin. Bu ishtirokchilardan qo'shimcha likvidlik talab qiladi.

Bog'liq atamalar

• Kliring va hisob-kitob
• Derivativlar
• Default (to'lovga layoqatsizlik)
• Custodian (saqlovchi)
• Cash settlement va delivery
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Markaziy kontragent va kliring markazi bir xil narsami?

Amalda ko'pincha bir xil ma'noda ishlatiladi. Aniqrog'i, kliring markazi hisob-kitobni tashkil qiladi, markaziy kontragent esa bitimga novatsiya orqali tomon bo'lib kiradi. Ko'pgina kliring markazlari ikkala vazifani bajaradi.

CCP bozor riskini kamaytiradimi?

Yo'q. CCP qarshi tomon to'lamasligi riskini kamaytiradi. Narx o'zgarishidan ko'riladigan zarar pozitsiya egasida qoladi. Bu haqda Risklarni boshqarish sahifasida o'qing.

CCP ning o'zi defolt qilishi mumkinmi?

Nazariy jihatdan mumkin, lekin bunday holatlar juda kam uchraydi. Shu sababli markaziy kontragentlar qat'iy nazorat ostida ishlaydi va kafolat fondi hamda kapital zaxirasini saqlashi talab etiladi.

CFD treyderiga markaziy kontragent kerakmi?

CFD odatda broker bilan tuziladigan birjadan tashqari shartnoma, shuning uchun CCP qatnashmaydi. Brokerning tartibga solinishini tekshirish haqida Tartibga solish va xavfsizlik sahifasiga qarang.