Omonat, aksiyalar va obligatsiyalar

Bu bo'lim nima haqida

Bu bo'lim pulni bankda saqlash va fond bozorida ushlab turish yo'llari haqida. Ular uchta guruhga bo'linadi:

• Omonat (depozit) — bankka ma'lum muddatga yoki muddatsiz qo'yilgan pul. Bank buning uchun foiz to'laydi.
• Aksiya — kompaniya kapitalidagi ulush. Aksiya egasi narx o'zgarishidan foyda ko'rishi yoki zarar qilishi mumkin. Kompaniya qaror qilsa, dividend oladi.
• Obligatsiya — qarz qog'ozi. Uni chiqargan tomon, masalan davlat, mablag'ni qaytarish va foiz to'lash majburiyatini oladi.

Bu vositalarda risk va daromad har xil. Hech biri foydani kafolatlamaydi. Aksiya va obligatsiya narxi tushishi mumkin, omonat foizi esa inflyatsiyadan past bo'lib qolishi mumkin.

Omonatlar: so'm va dollar

So'mdagi va xorijiy valyutadagi omonatlar foiz stavkasi, muddat va muddatidan oldin yechib olish shartlari bilan farq qiladi. Valyuta omonatida so'm kursi ham natijaga ta'sir qiladi. Shuning uchun natijani faqat foiz bilan emas, kurs o'zgarishi bilan birga baholang.

Rezidentlar uchun qonundagi asos: «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi qonun (ZRU-573) 12-moddasi: rezident jismoniy shaxslar O‘zbekiston banklarida va chet eldagi banklarda xorijiy valyutada hisobvaraq va omonatlar ochishga haqli.

Bank stavkalari O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) asosiy stavkasiga bog'liq holda o'zgaradi. Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.

Omonatlarni kafolatlash tizimi qaysi omonatlarni va qanday tartibda qoplashini Omonat kafolati sahifasida o'qing. Joriy shartlarni rasmiy manbada tekshiring. Stavkalarni solishtirish uchun Omonat foizlari sahifasi bor. Daromadni oldindan hisoblash uchun Omonat kalkulyatori dan foydalaning.

Aksiyalar va fond birjasi

O'zbekistonda aksiyalar bilan savdo fond birjasi orqali va litsenziyali vositachi (broker) yordamida amalga oshiriladi. Asosiy qoida: qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi.

Regulyator haqida: «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi. Hozirgi vakolatli organ: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Vositachingiz litsenziyaga ega ekanini NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri orqali tekshiring.

Birja qanday ishlashi, hisob ochish va buyurtma berish Toshkent fond birjasi sahifasida tushuntirilgan. Davlat ulushlarini aholiga sotish dasturi Xalq IPO sahifasida yoritilgan.

Davlat obligatsiyalari

Davlat obligatsiyasida qarz oluvchi davlat bo'ladi. Shuning uchun bunday qog'oz odatda kompaniya aksiyasidan boshqacha risk sifatida qaraladi. Shunga qaramay, muddatidan oldin sotganda narx o'zgarishi va inflyatsiya riski saqlanib qoladi. Qanday sotib olish, foiz qanday to'lanishi va qaysi shartlarni tekshirish kerakligi Davlat obligatsiyalari sahifasida yozilgan.

Bo'limdan qanday foydalanish

Yangi boshlovchi uchun tartib:

• Avval Omonat foizlari va Omonat kafolati sahifalarini o'qing.
• Keyin Omonat kalkulyatori va Inflyatsiya kalkulyatori bilan o'z misolingizni hisoblang.
• Shundan so'ng obligatsiya va aksiyalar sahifalariga o'ting.

Tajribali o'quvchi uchun:

• Soliq tartibi Omonat solig'i sahifasida.
• Inflyatsiyadan keyingi natijani Real daromad kalkulyatori va Murakkab foiz kalkulyatori bilan solishtirish mumkin.
• Kurslar va makroiqtisodiy ma'lumotlar O'zbekiston: kurslar va iqtisodiyot bo'limida.

Qonun va soliq

Soliq bo'yicha asos: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Stavka bo'yicha: Soliq kodeksi 381-modda: agar 2-qismda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, rezident jismoniy shaxslarning daromadi iqtibosda keltirilgan stavkada soliqqa tortiladi (dividendlar va foizlar uchun alohida stavka).

Xorijga mablag' joylashtirish ham qonun bilan tartibga solinadi: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi.

Aniq holatingiz uchun soliq organi yoki maslahatchidan tasdiq oling. Batafsil ma'lumot Qonun va xavfsizlik bo'limida.

Bu bo'lim forex va CFD haqida emas. Yelkali CFD savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Bu mavzu Risklarni boshqarish bo'limida alohida yoritilgan.

Ko'p beriladigan savollar

Omonat, aksiya va obligatsiyaning asosiy farqi nima?

Omonat — bankka qo'yilgan pul, obligatsiya — qarz qog'ozi, aksiya — kompaniyadagi ulush. Risk va daromad manbai har birida boshqacha.

Omonat stavkasi nimaga bog'liq?

Bankning o'z siyosatiga va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) asosiy stavkasiga. Joriy stavkalarni bankning o'zidan tekshiring.

Fond birjasida savdo uchun kim kerak?

Litsenziyali vositachi kerak. Uning litsenziyasini NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri orqali tekshiring.

Dollar omonatida qanday risk bor?

Foizdan tashqari so'm kursi o'zgarishi natijaga ta'sir qiladi. Rasmiy kurslarni Markaziy bank kursi sahifasida kuzating.

Daromadni oldindan qanday hisoblayman?

Omonat kalkulyatori ga summa, stavka va muddatni kiriting. Natija taxminiy bo'ladi, aniq shartlar bank shartnomasida yoziladi.