Cash settlement nima: naqd hisob-kitob

Qisqa ta'rif

Cash settlement (naqd hisob-kitob) bilan derivativ kontrakt muddati tugaganda tomonlar faqat narxlar farqini pul bilan to'laydi. Jismoniy yetkazib berish (physical delivery) bilan esa sotuvchi kelishilgan aktivning o'zini topshiradi, xaridor uning to'liq narxini to'laydi.

Derivativ narxi boshqa aktivga bog'liq bo'lgan kontrakt. Unga fyuchers, forvard va opsion kiradi. Batafsil ma'lumot Derivativlar sahifasida.

Rasmiy ta'rif

Hisob-kitob usuli kontrakt spetsifikatsiyasida oldindan belgilanadi. Uni savdo davomida o'zgartirib bo'lmaydi.

Cash settlement: yakuniy hisob-kitob narxi (final settlement price) bilan kontrakt narxi o'rtasidagi farq kontrakt hajmiga ko'paytiriladi va hisobga yoziladi yoki hisobdan yechiladi. Aktiv hech kimga o'tmaydi.
Physical delivery: kliring palatasi xaridor va sotuvchini juftlaydi. Aktiv belgilangan joyda, belgilangan sifatda va belgilangan muddatda topshiriladi.

O'zbekiston qonunchiligida ham valyuta derivativlari alohida tushuncha sifatida ta'riflangan: Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan.

Misol (faraziy)

Treyder fond indeksiga fyuchers sotib oldi. Indeksni yetkazib berib bo'lmaydi, shuning uchun bunday kontraktlarda odatda cash settlement qo'llanadi. Muddat tugaganda yakuniy narx kirish narxidan yuqori bo'ldi. Treyderning hisobiga narxlar farqi kontrakt multiplikatoriga ko'paytirilgan miqdorda pul yoziladi. Narx pasayganda xuddi shu hisob bo'yicha zarar yechiladi.

Neft fyuchersida esa jismoniy yetkazib berish bo'lishi mumkin. Pozitsiyani muddat oxirigacha ushlab turgan xaridor neftni belgilangan omborda qabul qilib olishi va to'liq narxini to'lashi kerak. Shu sababli spekulyantlar bunday pozitsiyalarni odatda oldinroq yopadi yoki keyingi oyga o'tkazadi. Bu jarayon Futures roll deb ataladi.

Atama qayerda uchraydi

Birja spetsifikatsiyalarida: "Settlement type: Cash" yoki "Physical" qatori.
Kliring hisobotlari va vypiskalarda: "final settlement", "delivery", "exercise" yozuvlari.
Yangiliklarda: "expiry", "last trading day", "first notice day". Bular muddat va yetkazib berish xabarnomalari boshlanadigan kunlar bilan bog'liq.
CFD'da: CFD narxlar farqi bo'yicha kontrakt, u har doim pul bilan hisoblanadi. Fyuchersga asoslangan CFD bo'yicha muddat tugashi va pozitsiyani o'tkazish shartlarini brokeringizning joriy spetsifikatsiyasidan tekshiring.

Leveraj bilan derivativ va CFD savdosi qisqa vaqtda katta zararga olib kelishi mumkin. Bunda hisob-kitob usuli ahamiyatga ega emas.

Chekka holatlar

NDF (non-deliverable forward): valyuta erkin konvertatsiya qilinmaydigan bozorlarda qo'llanadigan forvard. Unda faqat farq, odatda dollarda, to'lanadi.
Opsionlar: aksiya opsioni ijro etilganda aksiyalar topshirilishi mumkin. Indeks opsioni esa pul bilan hisoblanadi.
Obligatsiya fyuchersi: sotuvchi bir nechta yaroqli obligatsiyalardan birini tanlaydi (cheapest-to-deliver).
Yakuniy narxni aniqlash: maxsus auksion, o'rtacha narx yoki ochilish kotirovkasi bo'yicha belgilanadi. Bu natijani birja yopilish narxidan farqli qilib qo'yishi mumkin.

Bog'liq atamalar

Fyuchers kontrakt, Forvard kontrakt, Amal qilish muddati, Front month, Kliring va hisob-kitob, Markaziy kontragent, Kontrakt hajmi, Contango, Backwardation, Call opsion, Treyding lug'ati.

Ko'p beriladigan savollar