Yevroobligatsiya nima?

Qisqa ta'rif

Yevroobligatsiya (eurobond) — emitent o'z mamlakati bozoridan tashqarida, shu bozor valyutasidan boshqa valyutada chiqaradigan va xalqaro investorlarga joylashtiradigan obligatsiya.

Obligatsiya — qarz qimmatli qog'ozi. Emitent, ya'ni qarz oluvchi, investordan pul oladi, unga kupon to'laydi va muddat oxirida nominal qiymatni qaytaradi.

"Yevro" so'zi yevro valyutasini bildirmaydi. Atama bunday qarzlar ilk bor Yevropada, AQSh tashqarisida dollarda joylashtirilgan davrdan qolgan. Dollar, yevro yoki boshqa valyutadagi eurobond ham yevroobligatsiya deyiladi.

Aniq ta'rif va chegaraviy holatlar

Tajribali o'quvchi uchun aniqroq ta'rif: yevroobligatsiya — nominal valyutasi qog'oz joylashtirilgan bozor valyutasidan farq qiladigan, odatda xalqaro banklar sindikati orqali bir nechta mamlakat investorlariga sotiladigan obligatsiya. Bunday qog'oz biror mamlakatning ichki bozor qoidalari bilan to'liq bog'lanmaydi.

Chegaraviy holatlar:

• Xorijiy obligatsiya bilan farqi. Xorijiy emitent boshqa mamlakat ichki bozorida o'sha mamlakat valyutasida chiqargan qog'oz eurobond emas. Gilt yoki Bund kabi davlat qog'ozlari ham ichki bozor obligatsiyalaridir.
• Mahalliy valyutadagi eurobond. Emitent xalqaro bozorda o'z valyutasida, masalan, so'mda ham joylashtirishi mumkin. Bu holatda valyuta riskini emitent emas, investor oladi.
• Huquqiy shakl. Eurobondlar ko'pincha xorijiy huquq bo'yicha rasmiylashtiriladi va xorijiy birjalarda listingga chiqariladi. Ular kliring va hisob-kitob tizimlari hamda saqlovchilar orqali aylanadi.

Gipotetik misol

Faraz qilaylik, o'zbek kompaniyasi "A" dollar nominalidagi obligatsiyani xalqaro investorlarga joylashtirdi. Kupon dollarda to'lanadi, kompaniyaning daromadi esa so'mda.

• Agar so'm dollarga nisbatan qadrsizlansa, o'sha kuponni to'lash uchun kompaniyaga ko'proq so'm kerak bo'ladi. Bu emitent tomonidagi valyuta riski.
• Agar investorlar kompaniyaning to'lov qobiliyatiga kamroq ishonsa, obligatsiya narxi tushadi va daromadlilik oshadi. Bu credit spread kengayishi deyiladi.
• Natijani so'mda o'lchaydigan investor dollardagi summani O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) rasmiy kursi bo'yicha qayta hisoblaydi. Shuning uchun uning so'mdagi natijasi kurs o'zgarishiga ham bog'liq.

Eurobond xavfsiz daromad degani emas. Narx tushishi, default va kurs o'zgarishi investorga zarar keltirishi mumkin.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklarda. "Hukumat yevroobligatsiya joylashtirdi", "bank eurobond chiqardi" kabi xabarlar. O'zbekiston yevroobligatsiyalari deganda odatda hukumat, davlat banklari va yirik kompaniyalarning xalqaro bozordagi qog'ozlari nazarda tutiladi.
• Hisobotlarda. Davlat qarzi, bank va kompaniyalarning moliyaviy hisobotlari, reyting agentliklari sharhlari.
• Savdo va hisob ekranlarida. Narx, daromadlilik, jamg'arilgan foiz va duration ko'rsatkichlari.

O'zbekistonda rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish tartibi haqida: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi. Soliq bo'yicha: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Joriy tartibni rasmiy manbalarda tekshiring.

Bog'liq atamalar

• Kupon, nominal qiymat, bazis punkt
• Obligatsiya auksioni, Gilt, Bund
• Rivojlanayotgan bozorlar, Qarz/YaIM nisbati
• To'liq ro'yxat: Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Eurobond faqat yevroda chiqariladimi?

Yo'q. Nom valyutani emas, qog'oz emitentning ichki bozoridan tashqarida joylashtirilishini bildiradi.

Eurobond ma'nosi xorijiy obligatsiya bilan bir xilmi?

Yo'q. Xorijiy obligatsiya boshqa mamlakat ichki bozorida, o'sha mamlakat valyutasida chiqariladi. Eurobond esa bozor valyutasidan boshqa valyutada, xalqaro investorlarga joylashtiriladi.

So'mdagi yevroobligatsiya bo'lishi mumkinmi?

Ha, emitent xalqaro bozorda o'z valyutasida ham joylashtirishi mumkin. Bu holatda kurs riskini investor oladi.

Yevroobligatsiya xavfsizmi?

Kafolatlangan daromad yo'q. Narx tushishi, to'lov qobiliyati yomonlashishi va kurs o'zgarishi zarar keltirishi mumkin.