Qisqa ta'rif
Kupon emitent (obligatsiyani chiqargan davlat yoki kompaniya) obligatsiya egasiga belgilangan muddatlarda to'laydigan foizdir.
Kupon stavkasi shu to'lovning yillik foiz ko'rinishidagi miqdori. U obligatsiyaning nominal qiymatiga nisbatan hisoblanadi, bozor narxiga nisbatan emas.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Rasmiy ta'rif
Kupon emissiya shartlarida (prospekt yoki emissiya qarorida) belgilangan davriy foiz to'lovidir. Shartlarda quyidagilar ko'rsatiladi:
- kupon stavkasi yoki uni hisoblash formulasi;
- to'lov davriyligi va sanalari;
- kunlarni hisoblash qoidasi (day count convention);
- reestr yopiladigan sana, ya'ni kupon kimga to'lanishi aniqlanadigan kun.
Atama qog'oz obligatsiyalar davridan qolgan: egasi qog'ozdan kesib olinadigan kupon talonini topshirib, foizni olgan.
Hisoblash misoli
Shartli misol (raqamlar o'rniga harflar ishlatilgan):
- nominal qiymat: N;
- yillik kupon stavkasi: s;
- yiliga to'lovlar soni: k.
Bitta kupon to'lovi: N × s ÷ k. Yil davomida olinadigan kupon daromadi: N × s.
Obligatsiyaning bozor narxi nominaldan pastga tushsa, kupon miqdori o'zgarmaydi. Lekin joriy daromadlilik, ya'ni yillik kuponning bozor narxiga nisbati, oshadi. Narx nominaldan yuqori bo'lsa, joriy daromadlilik kamayadi. Aniq raqamlar bilan hisoblash uchun kalkulyatorlar sahifasidan foydalaning.
Kupon turlari va alohida holatlar
| Turi | Mazmuni |
|---|---|
| Qat'iy kupon | Stavka butun muddat davomida o'zgarmaydi |
| Suzuvchi kupon | Stavka bazaviy stavkaga bog'langan, masalan markaziy bank stavkasiga yoki bozor stavkasiga ma'lum bazis punkt qo'shiladi |
| Kuponsiz (diskontli) | Kupon to'lanmaydi, daromad nominaldan past narxda sotib olishdan keladi |
| Step-up | Stavka oldindan belgilangan jadval bo'yicha o'zgaradi |
| PIK | Kupon pul o'rniga qo'shimcha obligatsiya bilan to'lanadi |
Tajribali o'quvchi uchun muhim nuqtalar:
- Kupon to'lovlari orasida obligatsiya sotilsa, xaridor sotuvchiga jamg'arilgan kupon daromadini (accrued interest) to'laydi. "Toza narx" bu summasiz, "to'liq narx" shu summa bilan birga hisoblanadi.
- Kupon stavkasi qancha past bo'lsa, duration shuncha yuqori bo'ladi, ya'ni narx foiz stavkalari o'zgarishiga sezgirroq bo'ladi.
- Default holatida kupon to'lanmasligi yoki kechikishi mumkin. Shuning uchun yuqori kupon yuqori kredit riskini ham anglatishi mumkin (credit spread).
- O'zbekiston uchun suzuvchi kuponlar ko'pincha O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) stavkasiga bog'lanadi. Unga oid ma'lumot: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.
Atama qayerda uchraydi
- Brokerlik hisobotlari va hisob vypiskasi: "coupon payment" yoki "kupon to'lovi" qatori.
- Birja kotirovkalari: obligatsiya nomida ko'pincha kupon stavkasi va so'ndirish yili ko'rsatiladi.
- Yangiliklar: obligatsiya auksioni natijalari, yevroobligatsiya, Bund yoki Gilt chiqarilishi haqidagi xabarlar.
- Soliq: qonunchilikka ko'ra, Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Foizlarga stavka alohida belgilanadi: Soliq kodeksi 381-modda: agar 2-qismda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, rezident jismoniy shaxslarning daromadi iqtibosda keltirilgan stavkada soliqqa tortiladi (dividendlar va foizlar uchun alohida stavka). Aniq tartibni soliq organidan tekshiring.
Obligatsiya narxi bozorda o'zgaradi. Kupon olayotgan bo'lsangiz ham, obligatsiyani muddatidan oldin sotganda zarar ko'rishingiz mumkin. Obligatsiyaga leverajli CFD orqali savdo qilinsa, zarar ancha tez yuzaga kelishi mumkin. Batafsil: Risklarni boshqarish.
Bog'liq atamalar
Yillik daromadlilik, Future va present value, Jamg'arma, investitsiya, kredit, Islomiy moliya, Treyding lug'ati.
Ko'p beriladigan savollar
Kupon stavkasi va daromadlilik bir narsami?
Yo'q. Kupon stavkasi nominal qiymatga nisbatan belgilangan va odatda o'zgarmaydi. Daromadlilik esa obligatsiyaning bozor narxiga bog'liq bo'lib, narx bilan birga o'zgaradi.
Kuponsiz obligatsiya qanday daromad beradi?
U nominaldan past narxda sotiladi. So'ndirish kuni egasiga to'liq nominal qiymat to'lanadi. Daromad shu ikki summa orasidagi farqdan iborat.
Obligatsiyani to'lovlar orasida sotsam, kupon kimga to'lanadi?
Kupon reestr sanasida egasi bo'lgan shaxsga to'lanadi. Sotuvchi esa jamg'arilgan kupon daromadini xaridordan bitim narxi tarkibida oladi.
Islomiy moliyada kupon qanday ko'riladi?
Foizli kupon odatda ribo hisoblanadi. Uning o'rniga sukuk kabi vositalar qo'llanadi. Batafsil: Islomiy moliya va treyding.