Xarid qobiliyati pariteti (PPP) nima

PPP nima

Xarid qobiliyati pariteti (inglizcha purchasing power parity, qisqasi PPP) — valyuta kursi mamlakatlardagi narx darajasini tenglashtirishi kerak degan nazariya. Unga ko'ra, aynan shu tovarlar savati kursga qayta hisoblanganda har qayerda bir xil turishi kerak. Ba'zan bu tushuncha "valyuta pariteti" deb ham ataladi.

Nazariyaning asosi yagona narx qonuni: savdo to'siqlari bo'lmasa, aynan shu tovarning narxi valyutaga qayta hisoblangandan keyin har qayerda teng bo'ladi.

Formal ta'rif

• Absolyut PPP: S = P / P*. Bu yerda S — xorijiy valyuta birligining milliy valyutadagi narxi, P — mamlakat ichidagi savat narxi, P* — xorijdagi aynan shu savat narxi.
• Nisbiy PPP: kursning foiz o'zgarishi taxminan inflyatsiyalar farqiga teng: ΔS/S ≈ π − π*. Inflyatsiyasi yuqoriroq mamlakat valyutasi uzoq muddatda qadrsizlanishga moyil bo'ladi.

Nisbiy PPP amalda ko'proq ishlatiladi, chunki u turli mamlakatlardagi savatlarning bir xil bo'lishini talab qilmaydi.

Misol (gipotetik holat)

Aytaylik, aynan shu tovarlar savati O'zbekistonda P so'm, AQShda P* dollar turadi.

1. PPP kursi P / P* so'm/dollar ga teng.
2. Bozor kursini PPP kursi bilan solishtiramiz. Bozor kursini O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi; rasmiy kurslar ochiq formatda ham mavjud: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar).
3. Agar bozorda bir dollar P / P* so'mdan qimmat tursa, so'm PPP bo'yicha arzon baholangan (undervalued) hisoblanadi. Agar arzonroq tursa, qimmat baholangan (overvalued) hisoblanadi.

Bu baholash faqat nazariy mezon. U kurs qachon va qaysi tomonga harakatlanishini aytmaydi.

Atama qayerda uchraydi

• Makroiqtisodiy hisobotlar: xalqaro tashkilotlar mamlakatlarning YaIMini "PPP bo'yicha" solishtiradi, ya'ni narx darajasidagi farqni hisobga oladi.
• Yangiliklar va sharhlar: "Big Mac indeksi" — PPP g'oyasining sodda ko'rinishi. Unda aynan shu burgerning turli mamlakatlardagi narxi solishtiriladi.
• Fundamental tahlil: uzoq muddatli "adolatli kurs" haqidagi baholashlarda. Savdo platformalari PPP kursini ko'rsatmaydi. Ular bozor kotirovkalarini ko'rsatadi, iqtisodiy kalendarda esa inflyatsiya ma'lumotlari chiqadi.

Chegaralar va istisno holatlar

• Xizmatlar va ijara kabi savdo qilinmaydigan tovarlar narxi mamlakatlar o'rtasida tenglashmaydi.
• Balassa–Samuelson effekti: tez rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda narx darajasi o'sib boradi, shuning uchun valyuta PPPdan doimiy chetlanishi mumkin.
• Bojlar, transport xarajatlari, soliqlar va savat tarkibidagi farqlar natijani o'zgartiradi.
• Qisqa muddatda kursga kapital oqimlari, foiz stavkalari va kutilmalar kuchliroq ta'sir qiladi. Kurs PPPdan yillar davomida uzoqlashib turishi mumkin.
• Kurs boshqariladigan rejimlarda (masalan, crawling peg) va giperinflyatsiya davrida narx indekslari ishonchsiz bo'ladi.

PPPdan chetlanish savdo signali emas. Leverajli forex va CFD savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Batafsil: Risklarni boshqarish.

Bog'liq atamalar

• Covered interest parity — kurs va foiz stavkalari o'rtasidagi paritet.
• Valyuta qadrsizlanishi, Devalvatsiya va revalvatsiya
• Dezinflyatsiya, Qattiq valyuta
• Bretton-Vuds tizimi, Rivojlanayotgan bozorlar
• Valyuta juftliklari, Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

PPP nima, qisqacha?

Valyuta kursi mamlakatlardagi narx darajasini tenglashtirishi kerak degan nazariya.

Absolyut va nisbiy PPP farqi nimada?

Absolyut PPP narx darajalarini to'g'ridan-to'g'ri solishtiradi. Nisbiy PPP esa kurs o'zgarishini inflyatsiyalar farqi bilan bog'laydi.

PPP kursni oldindan aytib beradimi?

Yo'q. U faqat uzoq muddatli nazariy mezon. Qisqa muddatda kurs undan sezilarli farq qilishi mumkin.

PPP kursini qayerdan topish mumkin?

Xalqaro tashkilotlarning makroiqtisodiy hisobotlarida. Bozor kursini esa Markaziy bankning rasmiy sahifasidan olib, o'zingiz solishtirishingiz mumkin.