Xavfsiz foiz stavkasi (risk-free rate)

Risk-free rate nima

Xavfsiz foiz stavkasi (risk-free rate, bezrisk daromad) eng ishonchli aktivdan, odatda o'z valyutasidagi qisqa muddatli davlat qarzidan kutiladigan daromad.

Amalda uning o'rnida mamlakat davlat obligatsiyasi daromadi yoki markaziy bank stavkasi olinadi. O'zbekistonda bunday ko'rsatkichlardan biri O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) belgilaydigan stavka: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.

Formal ta'rif

Moliya nazariyasida xavfsiz stavka quyidagi shartlarga javob beradigan aktivning daromadidir:

• default riski yo'q: emitent to'lovni bajarmasligi ehtimoli hisobga olinmaydi (default);
• qayta investitsiya riski yo'q: daromad muddat oxirida aniq ma'lum bo'ladi;
• valyuta mos keladi: stavka hisob-kitob qilinayotgan valyutada olinadi;
• muddat mos keladi: tahlil qilinayotgan davr bilan bir xil muddatdagi qog'oz tanlanadi.

Bu shartlarning barchasini to'liq bajaradigan aktiv yo'q. Shuning uchun xavfsiz stavka nazariy tushuncha bo'lib, amalda unga yaqin ko'rsatkich (proxy) ishlatiladi.

Faraziy misol

Faraz qiling, portfelning yillik daromadi R, xavfsiz stavka Rf, daromadning tebranishi (standart og'ish) σ.

• Ortiqcha daromad (risk premium): R − Rf. Bu portfel xavf olgani uchun xavfsiz aktivga nisbatan qancha ko'p daromad berganini ko'rsatadi.
• Sharpe koeffitsienti: (R − Rf) / σ. U har bir birlik xavfga to'g'ri keladigan ortiqcha daromadni o'lchaydi.

Agar R Rf dan past bo'lsa, portfel xavf olgan holda xavfsiz aktivdan ham kam daromad bergan bo'ladi. Aniq raqamlar bilan hisoblash uchun kalkulyatorlar sahifasidan foydalaning.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklarda: markaziy bank stavka qarori va davlat obligatsiyalari auksionlari haqidagi xabarlarda. Masalan, AQSh, Germaniya (Bund) va Buyuk Britaniya (Gilt) qog'ozlari daromadi.
• Hisobotlarda: fondlarning natija hisobotlarida, Sharpe koeffitsienti va alpha hisoblanganda.
• Baholashda: future va present value hisob-kitoblarida diskont stavkasining asosi sifatida, CAPM modelida beta bilan birga.
• Platformalarda: forex va CFD pozitsiyasi kechasiga qoldirilsa, svop (overnight foiz) hisoblanadi. Svop asosan valyutalar foiz stavkalari orasidagi farqqa bog'liq. Leverajli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin, svop esa natijaga qo'shimcha ta'sir qiladi.

Chegaraviy holatlar

• Manfiy stavkalar: ayrim davrlarda xavfsiz hisoblangan obligatsiyalar daromadi manfiy bo'lgan. Bunda Sharpe kabi formulalar odatiy talqinni yo'qotishi mumkin.
• Davlat riski: rivojlanayotgan bozorlar obligatsiyalarida default riski sezilarli. Ular daromadida credit spread bo'ladi, shuning uchun bunday daromad sof xavfsiz stavka hisoblanmaydi.
• Nominal va real stavka: inflyatsiya hisobga olinmasa, real daromad nominal daromaddan ancha past bo'lishi mumkin.
• Valyuta tanlovi: so'mdagi va dollardagi xavfsiz stavka bir-biridan farq qiladi. Bu farq covered interest parity va forward points orqali forvard kurslarda aks etadi.
• Inqiroz davri: flight to quality paytida xavfsiz qog'ozlarga talab oshadi va ularning daromadi pasayadi.

Bog'liq atamalar

Bazis punkt, kupon, duration, yillik daromadlilik, fundamental tahlil, risklarni boshqarish, treyding lug'ati.

Ko'p beriladigan savollar

Xavfsiz stavka haqiqatan ham xavfsizmi?

To'liq emas. Bu eng past xavfli aktivga yaqin ko'rsatkich. Inflyatsiya, valyuta va davlat riski baribir saqlanib qoladi.

Davlat obligatsiyasi daromadi va xavfsiz stavka bir narsami?

Ishonchli davlatning o'z valyutasidagi qisqa muddatli obligatsiyasi daromadi ko'pincha xavfsiz stavka sifatida olinadi. Uzoq muddatli qog'ozlarda esa qo'shimcha muddat riski bor.

O'zbekistonda qaysi ko'rsatkichdan foydalaniladi?

Ko'pincha O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) asosiy stavkasi yoki davlat qimmatli qog'ozlari daromadi olinadi. Joriy qiymatni Markaziy bank rasmiy saytidan tekshiring.

Xavfsiz stavka treyderga nima uchun kerak?

U strategiya natijasini xavfsiz muqobil bilan solishtirish, svoplarni tushunish va makro yangiliklarni talqin qilish uchun kerak.