Default nima: qarzni to'lamaslik turlari

Default nima

Default (to'lovga layoqatsizlik) qarz oluvchi qarzning asosiy summasini yoki foizini kelishilgan muddatda to'lamasligini anglatadi.

Qarz oluvchi kompaniya, bank, jismoniy shaxs yoki davlat bo'lishi mumkin. Davlat o'z qarzini to'lamasa, bu davlat defolti (sovereign default) deyiladi.

Rasmiy ta'rif va turlari

Kredit shartnomalari va obligatsiya prospektlarida default bitta holat emas, shartlar ro'yxati sifatida yoziladi. Asosiy turlari:

Tur	Ma'nosi
To'lov defolti	Foiz (kupon) yoki asosiy qarz o'z vaqtida to'lanmaydi
Texnik defolt	To'lov qilingan, lekin shartnoma sharti (covenant) buzilgan, masalan qarz yuklamasi chegarasi
Cross-default	Qarz oluvchining boshqa qarzi bo'yicha defolti shu shartnomada ham defolt deb hisoblanadi
Tanlab defolt	Qarzning bir qismi to'lanadi, qolgan qismi to'lanmaydi
Majburiy almashtirish (distressed exchange)	Kreditorlarga dastlabkidan yomonroq shartli yangi qarz taklif qilinadi va ular rozi bo'lishga majbur bo'ladi

Chegaraviy holatlar:

Imtiyozli davr (grace period). Ko'p shartnomalarda to'lov sanasidan keyin qisqa muddat beriladi. Shu muddatda to'lansa, rasmiy defolt hisoblanmaydi.
Restrukturizatsiya. Muddatni uzaytirish yoki summani kamaytirish kelishuv asosida bo'lsa ham, reyting agentliklari uni defolt deb baholashi mumkin.
Milliy valyutadagi qarz. Davlat o'z valyutasidagi qarzni pul chiqarib to'lashi mumkin, lekin bu inflyatsiya va valyuta qadrsizlanishi bilan bog'liq. Xorijiy valyutadagi qarzda bunday imkoniyat yo'q.

Misol (shartli holat)

Shartli "Alfa" kompaniyasi yevroobligatsiya chiqargan va har yili kupon to'laydi.

Kupon to'lash sanasi keladi, kompaniya to'lamaydi.
Imtiyozli davr boshlanadi. Bozor xavotirga tushadi va obligatsiya narxi nominal qiymatdan past tushadi.
Imtiyozli davr tugaydi, to'lov hali ham yo'q. Bu rasmiy to'lov defolti hisoblanadi.
Cross-default sharti tufayli kompaniyaning bank krediti ham muddatidan oldin to'lanishi talab qilinadi.
Kreditorlar restrukturizatsiya bo'yicha muzokara boshlaydi. Ular pulning faqat bir qismini qaytarib olishi mumkin. Buni recovery rate (undirish darajasi) deyishadi.

Atama qayerda uchraydi

Yangiliklar va reytinglar. "Davlat defolti", "defolt xavfi" kabi iboralar. Reyting agentliklari defolt holatini alohida harf belgisi bilan ko'rsatadi.
Hisobotlar. Banklar hisobotlarida "default probability" (defolt ehtimoli) va muddati o'tgan kreditlar ko'rsatiladi.
Bozor ma'lumotlari. Defolt xavfi oshganda kredit spredi kengayadi, investorlar ishonchliroq aktivlarga o'tadi (flight to quality).
Platformalar. MetaTrader va boshqa dasturlarda "Default" so'zi "standart sozlama" ma'nosida ham ishlatiladi, masalan andoza yoki profil nomida. Bu qarzni to'lamaslikka aloqador emas.

Defolt yangiliklari valyuta, indeks va obligatsiya narxlarida keskin harakatlarga sabab bo'lishi mumkin. Leverajli CFD va forex savdosida bunday harakatlar pulni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Batafsil: Risklarni boshqarish.

Bog'liq atamalar

Kontragent va markaziy kontragent
Garov (collateral) va haircut
Bail-in va bank run
Credit crunch va moliyaviy yuqumlanish
Qarz/YaIM nisbati va byudjet taqchilligi
Boshqa atamalar: Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Default ma'nosi o'zbekchada qanday?

Qarzni to'lamaslik, ya'ni qarz oluvchining to'lov majburiyatini muddatida bajarmasligi.

To'lov bir kun kechiksa, bu darhol defoltmi?

Har doim emas. Shartnomada imtiyozli davr bo'lsa, rasmiy defolt shu davr tugagandan keyin boshlanadi.

Davlat defolti kompaniya defoltidan nimasi bilan farq qiladi?

Davlatni bankrot qilib bo'lmaydi va uning mulkini undirish qiyin. Shuning uchun masala odatda kreditorlar bilan muzokara va restrukturizatsiya orqali hal qilinadi.

Texnik defolt xavflimi?

To'lov qilingan bo'lsa ham, shart buzilishi kreditorlarga qarzni muddatidan oldin talab qilish huquqini berishi mumkin. Bu jiddiy holat hisoblanadi.

Platformadagi "Default" tugmasi nimani anglatadi?

Dasturiy ta'minotda bu standart sozlamalar degani. Qarzga aloqasi yo'q.