Rivojlanayotgan bozorlar: emerging markets

Ta'rif

Rivojlanayotgan bozorlar (inglizcha emerging markets, qisqasi EM) daromadi va moliya bozori o'sib borayotgan, lekin hali rivojlangan davlatlar darajasiga yetmagan iqtisodiyotlardir.

Bunday bozorlarda o'sish odatda tezroq bo'ladi. Narxlarning keskin o'zgarishi, valyuta kursining tebranishi va siyosiy noaniqlik ham ko'proq uchraydi.

Rasmiy ta'rif va chegaraviy holatlar

Yagona rasmiy ta'rif yo'q. Termin bir-biridan farq qiluvchi tasniflarda ishlatiladi:

Indeks provayderlari (MSCI, FTSE Russell, S&P Dow Jones) mamlakatlarni iqtisodiy rivojlanish, bozor hajmi va likvidligi hamda xorijiy investorlar uchun bozorga kirish qulayligi bo'yicha baholaydi. Kirish qulayligiga kapital harakatidagi cheklovlar va valyuta konvertatsiyasi kiradi.
Xalqaro moliya institutlari keng guruhni ishlatadi: «rivojlanayotgan bozorlar va rivojlanayotgan iqtisodiyotlar».
Frontier markets (chegaradagi bozorlar) EM'dan ham kichikroq va likvidligi pastroq bozorlardir.

Chegaraviy holatlar:

Mamlakat daromadi yuqori bo'lsa ham, bozorga kirish cheklangani uchun EM sifatida qolishi mumkin.
Turli provayderlar bitta mamlakatni turli guruhga kiritishi mumkin. Masalan, Janubiy Koreyani MSCI rivojlanayotgan bozorlar qatoriga qo'shadi, FTSE Russell esa rivojlangan bozorlar qatoriga.
Mamlakat sinfi o'zgarganda (yuqoriga ko'tarilganda yoki pastga tushganda) indeksni kuzatuvchi fondlar portfelini qayta taqsimlaydi. Bu kapital oqimiga ta'sir qiladi.

Shartli misol: valyuta riski

Bu misol taxminiy, real kurslar ishlatilmagan.

Xorijiy investor rivojlanayotgan mamlakat aksiyasini mahalliy valyutada sotib oldi. Keyinroq aksiya narxi mahalliy valyutada o'zgarmadi. Biroq shu davrda mahalliy valyuta dollarga nisbatan qadrsizlandi. Natijada investorning pozitsiyasi dollarda hisoblanganda arzonlashdi, garchi aksiya narxining o'zi joyida turgan bo'lsa ham.

Xulosa: EM aktivida natija aktiv narxiga ham, valyuta kursiga ham bog'liq. O'zbekiston so'mi bo'yicha rasmiy kurslarni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi. Manba: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar).

Termin qayerda uchraydi

Indekslar va fondlar nomlarida. Masalan, MSCI Emerging Markets indeksi va unga bog'langan fondlar. Batafsil: Fond indekslari.
Savdo platformalarida. Rivojlanayotgan mamlakatlar valyutalari ishtirok etgan juftliklar ko'pincha «ekzotik» deb ataladi. Ularda spred odatda kengroq bo'ladi. Qarang: Valyuta juftliklari.
Hisobot va yangiliklarda. «EM currencies», «EM debt», «EM outflows» kabi iboralar uchraydi. Ko'pincha ular stavkalar va hot money oqimlari bilan birga tilga olinadi.

Bunday aktivlar bilan leveraj orqali CFD yoki forex savdosi qilganda mablag'ni tez yo'qotish mumkin. Ekzotik juftliklarda keskin harakatlar va bo'shliqlar (gap) ko'proq uchraydi. Qarang: Risklarni boshqarish.

Bog'liq terminlar

Ko'p beriladigan savollar

Emerging markets nima?

Daromadi va moliya bozori o'sib borayotgan, lekin hali rivojlangan darajaga yetmagan iqtisodiyotlar. Aniq ro'yxat tasnifni tuzgan tashkilotga bog'liq.

Frontier markets'dan farqi nimada?

Frontier markets kichikroq, likvidligi pastroq va xorijiy investor uchun kirish qiyinroq bo'lgan bozorlardir.

Rivojlanayotgan mamlakatlarga investitsiya xavfliroqmi?

Odatda valyuta, likvidlik va siyosiy risklar yuqoriroq bo'ladi. Bu natija qanday bo'lishini oldindan ko'rsatmaydi.

O'zbekistonda rezident xorijda hisob ocha oladimi?

Qonunga ko'ra: «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi qonun (ZRU-573) 12-moddasi: rezident jismoniy shaxslar O‘zbekiston banklarida va chet eldagi banklarda xorijiy valyutada hisobvaraq va omonatlar ochishga haqli. Kapital operatsiyalari haqida qonunda shunday deyilgan: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi.

Rivojlanayotgan bozorlar (emerging markets)