Kliring nima va settlement nima
Kliring (clearing) bitimni tasdiqlash va tomonlarning bir-biriga nima berishi kerakligini hisoblash jarayoni. Hisob-kitob (settlement) esa shu majburiyatlarni bajarish: pul va aktivlar haqiqatan bir hisobdan boshqasiga o'tadi.
Oddiy qilib aytganda, kliring bitimni tasdiqlaydi, settlement uni yakunlaydi.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Misol (faraziy holat)
Investor A birjada biror kompaniya aksiyalarini sotib oladi. Investor B ularni sotadi.
- Bajarilish (fill). Buyurtmalar birjada uchrashadi va bitim tuziladi. Batafsil: Fill va partial fill.
- Kliring. Kliring tashkiloti bitim tafsilotlarini (narx, hajm, tomonlar) tekshiradi. Kun davomida tuzilgan barcha bitimlar bo'yicha har bir ishtirokchining sof majburiyatini hisoblaydi va kerak bo'lsa garov talab qiladi.
- Settlement. Belgilangan sanada aksiyalar A ning depo hisobiga, pul esa B ning hisobiga o'tadi. Odatda ikkala o'tkazma bog'liq holda bajariladi: aktiv faqat to'lov bilan birga yetkaziladi (delivery versus payment, DvP).
Agar A kun davomida shu aksiyani takror sotib olib, sotgan bo'lsa, kliringdan keyin har bir bitim emas, faqat sof farq hisob-kitob qilinadi. Bu netting deyiladi.
Rasmiy ta'rif va chekka holatlar
Tajribali treyderlar uchun aniqroq ta'riflar:
- Kliring: bitim parametrlarini solishtirish va tasdiqlash, sof talab va majburiyatlarni aniqlash, risklarni garov bilan qoplash. Birja kliringida ko'pincha markaziy kontragent (CCP) ishtirok etadi. U novatsiya orqali har bir sotuvchi uchun xaridor, har bir xaridor uchun sotuvchi bo'ladi.
- Settlement: majburiyatlarni yakuniy bajarish. Aktivlarni saqlovchi (custodian) yoki depozitariy o'tkazadi.
Chekka holatlar:
| Holat | Ma'nosi |
|---|---|
| Failed settlement | Tomonlardan biri belgilangan sanada aktiv yoki pulni bermaydi |
| Cash settlement | Aktiv yetkazilmaydi, faqat pul farqi to'lanadi (batafsil) |
| Kunlik kliring (fyuchers) | Pozitsiyalar har kuni qayta baholanadi, variatsion marja hisoblanadi (fyuchers) |
| Ikki tomonlama (OTC) kliring | CCP yo'q, kontragent riski tomonlarda qoladi |
| Kontragent defolti | CCP garov va kafolat fondlari hisobidan majburiyatni bajaradi (default) |
Spot valyuta bitimlari qisqa standart muddatda hisob-kitob qilinadi. Pozitsiyani tunga qoldirishdagi rollover va swap shu settlement sanasini oldinga surish bilan bog'liq.
Broker orqali savdo qilinadigan CFD odatda birjadan tashqari bitim hisoblanadi. U yerda birja kliringi bo'lmaydi: broker kontragent bo'ladi, natija esa hisobingizda pul ko'rinishida hisob-kitob qilinadi. Leverajli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Bu risk kliring mavjudligiga bog'liq emas.
Atama qayerda uchraydi
- Hisobotlar va vypiskalarda: "trade date" (bitim sanasi) va "settlement date" (hisob-kitob sanasi) alohida ko'rsatiladi. Qarang: Hisob vypiskasi.
- Birja platformalarida: kliring sessiyasi vaqtida savdo to'xtashi yoki marja qayta hisoblanishi mumkin.
- Yangiliklarda: CCP talablari, garov miqdorining oshirilishi (haircut), settlement muvaffaqiyatsizliklari yoki hisob-kitob muddatini qisqartirish bo'yicha islohotlar haqida.
Bog'liq atamalar
Ko'p beriladigan savollar
Kliring va settlement bir narsami?
Yo'q. Kliring majburiyatlarni tasdiqlaydi va hisoblaydi, settlement ularni bajaradi.
Birja kliringi nima uchun kerak?
Kliring tomonlar bir-birini tanimasa ham bitim bajarilishini ta'minlaydi va kontragent riskini kamaytiradi.
Clearing nima va kliring nima: farqi bormi?
Farqi yo'q. Bu bitta atama: inglizcha "clearing", o'zbekcha "kliring".
CFD savdosida settlement bo'ladimi?
Bo'ladi, lekin pul ko'rinishida: pozitsiya yopilganda natija hisob balansiga yoziladi. Aktivning o'zi yetkazilmaydi.