Moliyaviy yuqumlanish (financial contagion) nima

Contagion nima: qisqa ta'rif

Moliyaviy yuqumlanish (inglizcha financial contagion) bir mamlakat, bozor yoki institutdagi inqirozning boshqa bozorlarga oddiy iqtisodiy aloqalardan kutilganidan tezroq va kuchliroq tarqalishi.

Rasmiy ta'rif va chegaraviy holatlar

Iqtisodiy adabiyotda contagion ko'pincha inqiroz davrida bozorlar orasidagi bog'liqlikning keskin kuchayishi sifatida ta'riflanadi. Bu bog'liqlik odatda korrelyatsiya koeffitsienti bilan o'lchanadi. Agar ikki bozor tinch davrda ham bir xil harakat qilsa, inqirozdagi birgalikdagi tushish yuqumlanish emas, oddiy interdependence (o'zaro bog'liqlik) hisoblanadi.

Tarqalish kanallari:

• Moliyaviy kanal. Banklar va fondlar bir bozordagi zararni qoplash uchun boshqa bozordagi aktivlarni sotadi.
• Savdo kanali. Bir mamlakatning importi qisqarsa, uning savdo hamkorlari daromadi pasayadi.
• Ishonch kanali. Investorlar bir mamlakatdagi muammoni o'xshash mamlakatlarga ham "ko'chiradi" va ulardan kapitalni olib chiqadi (hot money).

Chegaraviy holatlar:

• Bir vaqtda ta'sir qiladigan umumiy zarba, masalan, global foiz stavkalarining o'zgarishi, qat'iy ma'noda contagion emas.
• Yuqumlanish bir aktiv klassi ichida ham bo'lishi mumkin: bir bankdagi bank run boshqa banklarga o'tishi.

Gipotetik misol

Bu holat to'qima, raqamlarsiz:

• A mamlakatida yirik kompaniya defolt e'lon qiladi.
• A mamlakatining valyutasi qadrsizlanadi (valyuta qadrsizlanishi).
• A mamlakati aktivlarida zarar ko'rgan fondlar marjin talablarini bajarish uchun B mamlakatining obligatsiyalarini sotadi. B mamlakatida esa iqtisodiy muammo yo'q.
• B obligatsiyalarida credit spread kengayadi, B valyutasi ham bosim ostida qoladi.
• Investorlar xavfsiz deb hisoblangan aktivlarga o'tadi (flight to quality).

B mamlakatidagi tushish uning o'z holati bilan izohlanmaydi. Uning sababi A dagi inqiroz va investorlar xatti-harakati. Contagion aynan shu.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklar va tahlillar: "contagion risk", "spillover", "yuqumlanish xavfi" iboralari rivojlanayotgan bozorlar va bank inqirozlari haqidagi xabarlarda ishlatiladi.
• Markaziy bank va xalqaro tashkilotlar hisobotlari: moliyaviy barqarorlik sharhlarida.
• Platformalarda: atama terminalda alohida ko'rsatkich sifatida chiqmaydi. Lekin savdo terminalida turli instrumentlar grafiklari bir vaqtda keskin harakat qilganda yoki spredlar kengayganda yuqumlanish oqibatini ko'rish mumkin.
• O'zbek so'mining rasmiy kursi bo'yicha ma'lumotni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi.

Risk haqida

Yuqumlanish davrida turli bozorlardagi pozitsiyalar bir vaqtda zarar ko'rishi mumkin. Bu holda diversifikatsiya kutilgandek himoya bermaydi. Leveraj bilan CFD va forex savdosida bunday harakatlar mablag'ni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Bu haqda batafsil: risklarni boshqarish, exposure, fat tails va tail risk.

Bog'liq atamalar

• Credit crunch
• Black swan
• Bank run
• Flight to quality
• Fundamental tahlil va makro
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Contagion va korrelyatsiya bir narsami?

Yo'q. Korrelyatsiya bog'liqlikni o'lchaydi. Contagion esa inqiroz paytida bu bog'liqlikning odatdagidan keskin kuchayishi.

Yuqumlanishni oldindan bilish mumkinmi?

Aniq bilib bo'lmaydi. Tahlilchilar kapital oqimlari, spredlar va bozorlar orasidagi bog'liqlikni kuzatadi, lekin bu prognoz emas.

Contagion faqat rivojlanayotgan bozorlarda bo'ladimi?

Yo'q. U rivojlangan bozorlarda, bank tizimida va kripto bozorida ham kuzatiladi.

"Spillover" bilan farqi bormi?

Spillover har qanday ta'sir o'tishini bildiradi. Contagion esa odatda asosiy iqtisodiy aloqalar bilan izohlab bo'lmaydigan, inqirozli tarqalish uchun ishlatiladi.