Byudjet taqchilligi (fiscal deficit)

Byudjet taqchilligi nima

Byudjet taqchilligi (inglizcha fiscal deficit yoki budget deficit) davlat ma'lum davrda oladigan daromaddan ko'proq mablag' sarflaganda paydo bo'ladigan farqdir.

Teskari holat, ya'ni daromad xarajatdan oshsa, byudjet profitsiti deyiladi.

Hisoblash: shartli misol

Raqamlar o'rniga harflardan foydalanamiz:

• D: davlatning yillik daromadi (soliqlar, bojlar, boshqa tushumlar);
• X: yillik xarajat (ish haqi, ijtimoiy to'lovlar, investitsiyalar, qarz foizlari);
• Y: o'sha yilgi yalpi ichki mahsulot (YaIM).

Shartli holat: davlat rejalashtirganidan kam soliq yig'di, xarajatlar esa o'zgarmadi. D kamaydi, X − D farqi kattalashdi. Y o'zgarmasa, taqchillikning YaIMga nisbati ham o'sadi. Yangiliklarda odatda summa emas, aynan shu nisbat tilga olinadi, chunki u turli hajmdagi iqtisodiyotlarni solishtirishga imkon beradi.

Aniq ta'rif va nozik holatlar

Tajribali o'quvchi uchun "taqchillik" so'zining o'zi yetarli emas. Qaysi ko'rsatkich nazarda tutilganini aniqlash kerak:

• Birlamchi (primary) taqchillik: qarz bo'yicha foiz to'lovlari xarajatdan chiqarib hisoblanadi. Davlatning joriy siyosati yangi qarzga qanchalik ehtiyoj tug'dirishini ko'rsatadi.
• Umumiy (overall) taqchillik: foiz to'lovlari ham kiritilgan holat.
• Tsiklik va tarkibiy taqchillik: iqtisodiy pasayishda soliq tushumi kamayadi va taqchillik o'z-o'zidan kattalashadi. Bu tsiklik qism. Tarkibiy qism esa tsikl ta'siri chiqarilgandan keyin qoladigan taqchillikdir. Batafsil: iqtisodiy tsikl.
• Qamrov: markaziy byudjet, konsolidatsiyalangan byudjet va byudjetdan tashqari fondlar turli natija beradi. Davlat kompaniyalari orqali sarflangan mablag' ba'zan rasmiy taqchillikka kirmaydi.
• Hisob usuli: kassa usuli (pul haqiqatda to'langanda) va hisoblash usuli (majburiyat paydo bo'lganda) bir xil yil uchun turli raqam berishi mumkin.

Taqchillik odatda qarz bilan moliyalanadi: ichki obligatsiyalar, obligatsiya auksioni, tashqi bozordagi yevroobligatsiyalar. Har yilgi taqchillik umumiy davlat qarzini oshiradi, bu qarz/YaIM nisbatida ko'rinadi.

Term qayerda uchraydi

• Iqtisodiy kalendarlar: ko'plab savdo platformalaridagi, masalan MetaTrader 5 dagi kalendarda "Budget Balance" yoki "Federal Budget" nomli chiqishlar bor. Manfiy qiymat taqchillikni bildiradi.
• Moliya vazirliklari va xalqaro tashkilotlar hisobotlari: reja va ijro bo'yicha raqamlar alohida beriladi.
• Reyting agentliklari va obligatsiya bozori yangiliklari: taqchillik kattalashsa, credit spread va davlat obligatsiyalari daromadliligi bo'yicha muhokamalar ko'payadi.
• Valyuta tahlili: byudjet taqchilligi tashqi taqchillik bilan birga kelishi "egizak taqchillik" (twin deficits) deb ataladi. Bu valyuta qadrsizlanishi bilan bog'liq mavzularda ko'p uchraydi. Pul-kredit tomoni haqida rasmiy ma'lumotni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi.

Makro ma'lumotlar narxlarning keskin harakatiga sabab bo'lishi mumkin. Kaldıraçli CFD va forex savdosida bunday harakat mablag'ni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Bu haqda batafsil: Risklarni boshqarish.

Bog'liq atamalar

• Austerity (tejamkorlik siyosati)
• Default
• Kapital va moliya hisobi
• Giperinflyatsiya
• Bund, Gilt
• Fundamental tahlil
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Fiscal deficit nima, o'zbekchasiga?

Bu byudjet taqchilligi, ya'ni davlat xarajatining daromaddan oshgan qismi.

Taqchillik va davlat qarzi bir xilmi?

Yo'q. Taqchillik bir davr ichidagi farqni bildiradi. Qarz esa yillar davomida to'plangan majburiyatlar yig'indisidir.

Taqchillik doim yomon belgimi?

Bunga bir xil javob yo'q. Uni qanday xarajatlar keltirib chiqargani, qanday moliyalangani va iqtisodiy tsiklning qaysi bosqichida yuzaga kelgani bilan birga baholash kerak.

Birlamchi taqchillik nima uchun alohida hisoblanadi?

U o'tgan qarzlarning foiz yukini chiqarib tashlaydi. Shu sababli joriy byudjet siyosatini alohida baholashga imkon beradi.