DeFi nima (markazlashmagan moliya)

Qisqa ta'rif

DeFi (decentralised finance, markazlashmagan moliya) — bank yoki broker kabi vositachisiz, blokcheyndagi dasturlar orqali ishlaydigan moliyaviy xizmatlar: almashuv, kredit, depozit va derivativlar.

Bu xizmatlarni smart-kontraktlar bajaradi. Smart-kontrakt — blokcheynga yozilgan va shartlar bajarilganda o'zi ishga tushadigan dastur. Foydalanuvchi platformaga kripto hamyon orqali ulanadi va aktivlari ustidan nazoratni o'zida saqlaydi.

Aniqroq ta'rif

Odatda quyidagi belgilarga ega xizmat DeFi deb ataladi:

• ochiq (permissionless) blokcheynda ishlaydi, unga kirish uchun ruxsat so'ralmaydi;
• aktivlarni saqlovchi markaziy kontragent yo'q, hisob-kitob kontrakt kodi orqali bajariladi;
• kod ochiq, tranzaksiyalarni hamma ko'ra oladi;
• protokollarni bir-biriga ulash mumkin (composability): bir protokolning tokeni boshqasida garov sifatida ishlatiladi.

Bunga qarama-qarshi atama CeFi (markazlashgan moliya). Bunda kripto birja yoki boshqa kompaniya mijoz mablag'ini o'zi saqlaydi.

Gipotetik misol

Raqamlarsiz shartli holatni ko'raylik.

1. A foydalanuvchi DeFi kredit protokolidagi pulga stablecoin qo'yadi. Stablecoin — dollarga bog'langan token. Qarz olganlar to'laydigan foizdan A ulush oladi.
2. B foydalanuvchi shu puldan stablecoin qarz oladi. Buning uchun u ETH tokenini garovga qo'yadi va garov qiymati qarzdan yuqori bo'lishi shart (overcollateralization).
3. ETH narxi tushadi va garov qiymati kontraktda belgilangan chegaradan pastga tushadi. Shunda kontrakt likvidatsiya qiladi: garovning bir qismi avtomatik sotiladi va qarz yopiladi. Bunga hech kim ruxsat bermaydi, qaror kod bilan qabul qilinadi.
4. Har bir amal uchun tarmoqqa gas fee to'lanadi.

Foiz va garov ulushini o'z raqamlaringiz bilan hisoblamoqchi bo'lsangiz, kalkulyatorlar bo'limidan foydalaning.

Atama qayerda uchraydi

• Yangilik va hisobotlarda: "DeFi sektori", "DeFi tokenlari" va TVL (total value locked — protokollarda qulflangan aktivlar qiymati) ko'rsatkichi.
• Kripto birjalarda: tokenlar ro'yxatida alohida "DeFi" toifasi.
• Brokerlik platformalarida: ba'zi kripto CFD vositalari DeFi loyihalari tokenlariga bog'langan bo'lishi mumkin. CFD bilan savdo qilganda siz tokenga egalik qilmaysiz, faqat narx farqi bo'yicha shartnoma tuzasiz.

Chegaraviy holatlar va risklar

• Qisman markazlashganlik. Ko'p "DeFi" loyihalarida kodni o'zgartira oladigan admin kalitlar yoki boshqaruv tokenlari kichik guruh qo'lida bo'ladi.
• Stablecoin emitenti. Ba'zi stablecoinlarni markazlashgan kompaniya chiqaradi va u hisobni muzlatib qo'yishi mumkin.
• Oracle riski. Kontrakt narxni tashqi manbadan oladi. Narx noto'g'ri kelsa, likvidatsiya noto'g'ri bajariladi.
• Kod xatolari. Smart-kontraktdagi zaiflik tufayli mablag' qaytarib bo'lmaydigan tarzda yo'qolishi mumkin.
• Narx o'zgaruvchanligi. Kripto aktivlar keskin harakat qiladi. Leverage (qarz mablag'i) bilan qilingan kripto va CFD operatsiyalari pulni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Batafsil: risklarni boshqarish.

O'zbekistonda kripto-aktivlar sohasini NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Amaldagi tartibni tartibga solish va xavfsizlik sahifasidan va regulyatorning rasmiy manbalaridan tekshiring.

Bog'liq atamalar

• Blockchain, Altcoin, Kripto hamyon
• Garov (collateral), Markaziy kontragent, Kliring va hisob-kitob
• Derivativlar, Arbitraj, CBDC, Fiat pul
• Barcha atamalar: Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

DeFi va kripto bir narsami?

Yo'q. Kripto — bu token yoki tanga. DeFi esa shu tokenlar bilan kredit, almashuv kabi xizmatlarni smart-kontraktlar orqali bajaradigan tizimlar.

DeFi platformalarda kim mablag'ni saqlaydi?

Mablag' kontraktda va foydalanuvchining hamyonida turadi. Uni saqlovchi kompaniya yo'q, lekin kalitni yo'qotsangiz yoki kodda xato bo'lsa, mablag'ni qaytarib beradigan tomon ham bo'lmaydi.

TVL nimani ko'rsatadi?

Protokolga qulflangan aktivlar qiymatini. U token narxiga bog'liq, shuning uchun foydalanuvchilar soni o'zgarmasa ham ko'tarilishi yoki tushishi mumkin.

Likvidatsiya nega avtomatik bo'ladi?

Garov chegarasi va likvidatsiya qoidasi kontrakt kodiga yozilgan. Shart bajarilishi bilan kontrakt garovni o'zi sotadi.