Fond birjasi nima

Qisqa ta'rif

Fond birjasi (inglizcha stock exchange) qimmatli qog'ozlar savdosi uchun tartibga solinadigan bozor. Bu yerda aksiya, obligatsiya va birja mahsulotlari belgilangan qoidalar asosida sotiladi va sotib olinadi.

Fond birjasi narxni o'zi belgilamaydi. U xaridor va sotuvchilarning buyurtmalarini bir joyga yig'adi, ularni moslashtiradi va bitimlarni rasmiy qayd etadi.

Fond birjasi qanday ishlaydi

• Listing. Kompaniya birja talablarini bajarib, o'z qog'ozlarini savdoga kiritadi. Talablar bajarilmay qolsa, qog'oz savdodan chiqariladi (delisting).
• Buyurtmalar kitobi. Xaridorlar taklif qiladigan narx (bid) va sotuvchilar so'raydigan narx (ask) ro'yxatga yoziladi. Ular orasidagi farq spred deyiladi.
• Moslashtirish. Bid va ask narxlari mos kelganda bitim tuziladi. Kun boshida va oxirida ko'pincha ochilish va yopilish auksioni o'tkaziladi.
• Kliring va hisob-kitob. Bitimdan keyin pul va qog'oz egalari o'rtasida almashinadi (kliring va hisob-kitob, markaziy kontragent). Qog'ozlar custodian yoki depozitariyda saqlanadi.
• Nazorat. Narx keskin o'zgarganda savdo vaqtincha to'xtatilishi mumkin (circuit breaker).

Misol (shartli holat)

Faraz qilaylik, "A" kompaniyasining aksiyalari birjada savdoda. Buyurtmalar kitobida eng yuqori xarid narxi (bid) va eng past sotish narxi (ask) ko'rinib turadi. Ask har doim bid dan baland bo'ladi.

Investor brokeri orqali bozor buyurtmasi beradi. Birja buyurtmani eng arzon sotuvchiga moslashtiradi va bitim ask narxida tuziladi. Keyin kliring tizimi pulni sotuvchiga, aksiyani esa xaridor hisobiga o'tkazadi.

Bitim qiymati, komissiya va spred xarajatini o'z raqamlaringiz bilan hisoblash uchun kalkulyatorlar sahifasidan foydalaning.

Rasmiy ta'rif va chegaraviy holatlar

Rasmiy ma'noda fond birjasi litsenziya asosida faoliyat yuritadigan tashkilotdir. U savdo qoidalarini belgilaydi, a'zolarni (brokerlarni) qabul qiladi va bitimlar haqidagi ma'lumotni e'lon qiladi.

Quyidagi holatlarni farqlang:

• Birjadan tashqari savdo (OTC). Bitim ikki tomon o'rtasida birjasiz tuziladi. Ko'p forex va CFD bitimlari shu turga kiradi.
• CFD va indekslar. US100 kabi indeks CFD birja indeksiga bog'langan bo'ladi, lekin bitimning o'zi birjada tuzilmaydi. Batafsil: fond indekslari, derivativlar.
• Fyuchers birjasi. Fyuchers kontraktlar alohida derivativlar birjalarida sotiladi.

Atama qayerda uchraydi

• Platformalar. MetaTrader 5 kabi terminallarda instrument tavsifida asos bo'lgan birja, savdo sessiyalari va dam olish kunlari ko'rsatiladi.
• Yangiliklar. "Birja yopilishida indeks pasaydi", "kompaniya birjaga chiqdi" kabi iboralar.
• Hisobotlar. Kompaniya hisobotlarida qog'oz qaysi birjada listingda turgani yoziladi.

O'zbekistonda tartibga solish

«Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi. Hozirgi regulyator haqida: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi.

Qonunga ko'ra, qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Litsenziyali ishtirokchilarni tekshirish uchun manba: NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri. Soliq jihatidan Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. O'z holatingiz bo'yicha soliq organlaridan aniqlashtiring. Batafsil: tartibga solish va xavfsizlik.

Aksiya narxi tushishi mumkin, leveraj bilan CFD savdosida esa mablag' tez yo'qotilishi mumkin. Qarang: risklarni boshqarish.

Bog'liq atamalar

Blue chip, free float, bull market, bear market, ADR va GDR, growth va value aksiyalar, treyding lug'ati.

Ko'p beriladigan savollar

Birja nima va fond birjasidan farqi bormi?

Birja umumiy atama: tovar, valyuta yoki derivativlar birjasi ham bo'ladi. Fond birjasi faqat qimmatli qog'ozlar bilan ishlaydi.

Stock exchange ma'nosi nima?

Inglizcha "stock exchange" o'zbekchada "fond birjasi" deyiladi.

Jismoniy shaxs birjada to'g'ridan-to'g'ri savdo qila oladimi?

Odatda yo'q. Buyurtmalar birja a'zosi bo'lgan litsenziyali broker orqali beriladi.

Indeks CFD sotib olish birjadan aksiya sotib olish bilan bir xilmi?

Yo'q. CFD faqat narx farqi bo'yicha shartnoma. Unda aksiya egaligi va aksiyadorlik huquqlari bo'lmaydi.