Fiskal stimul nima: ma'nosi va misol

Qisqa ta'rif

Fiskal stimul (fiskal rag'batlantirish) - iqtisodiy o'sishni tezlashtirish uchun hukumat davlat xarajatlarini oshirishi yoki soliqlarni kamaytirishi.

"Fiskal" so'zi davlat byudjetiga tegishli degani. Fiskal siyosatni hukumat va parlament yuritadi. Foiz stavkalari esa pul-kredit siyosatining vositasi. O'zbekistonda pul-kredit siyosatini O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) yuritadi.

Aniq ta'rif

Rasmiy hujjatlarda fiskal stimul diskretsion fiskal choralar deb ataladi. Bu yalpi talabni oshirish uchun hukumat ongli ravishda qabul qilgan qarorlar. Asosiy vositalari:

davlat xaridlari va investitsiyalari: yo'llar, maktablar, energetika;
aholiga to'lovlar: nafaqalar, subsidiyalar, ishsizlik to'lovlari;
soliq imtiyozlari: stavkani pasaytirish, to'lov muddatini kechiktirish;
korxonalarga davlat kafolatlari va imtiyozli kreditlar.

Stimul odatda byudjet taqchilligini oshiradi. Taqchillik davlat obligatsiyalari chiqarish orqali, ya'ni qarz olib qoplanadi.

Misol (shartli holat)

Faraz qilaylik, mamlakatda resessiya boshlandi: korxonalar buyurtma kamaygani uchun ishchilarni qisqartirmoqda. Hukumat yo'l qurilishi dasturini e'lon qiladi va uni yangi obligatsiyalar chiqarib moliyalashtiradi.

Ta'sir zanjiri quyidagicha:

Qurilish kompaniyalari buyurtma oladi va ishchi yollaydi.
Ishchilar maoshini oziq-ovqat, kiyim va xizmatlarga sarflaydi.
Do'konlar va xizmat ko'rsatuvchilarning daromadi oshadi, ular ham xarajat qiladi.

Bir so'm davlat xarajati iqtisodiyotda qancha qo'shimcha talab yaratishi fiskal multiplikator deb ataladi. Uning qiymati har bir mamlakat va davr uchun alohida baholanadi. Bu yerda raqam keltirmaymiz, chunki shartli raqam noto'g'ri tasavvur berishi mumkin.

Chegaraviy holatlar

Avtomatik stabilizatorlar. Resessiyada ishsizlik to'lovlari o'z-o'zidan ko'payadi, soliq tushumlari esa kamayadi. Bu yangi qarorsiz yuz beradi, shuning uchun ko'p tahlilchilar buni diskretsion stimuldan ajratadi.
Crowding out (siqib chiqarish). Davlat ko'p qarz olsa, foiz stavkalari ko'tarilishi mumkin. Natijada xususiy investitsiya kamayadi.
Inflyatsiya. Iqtisodiyot to'liq quvvatda ishlayotgan paytdagi stimul o'sishdan ko'ra narxlarni ko'proq oshirishi mumkin.
Kechikish. Qaror qabul qilish va pulni sarflash vaqt talab qiladi. Ba'zan mablag' iqtisodiyot tiklanib bo'lgandan keyin yetib boradi.
Qarz yuki. Qarz/YaIM nisbati yuqori mamlakatda stimul obligatsiyalar daromadliligini oshirishi va valyutaga bosim berishi mumkin.

Atama qayerda uchraydi

Iqtisodiy kalendar va yangiliklar: byudjet e'lonlari, "stimulus package" (stimul paketi) haqidagi xabarlar, parlament ovozlari.
Xalqaro tashkilotlar hisobotlari: fiskal pozitsiya, byudjet balansi va qarz prognozlari.
Bozor sharhlari: stimul kutilishi davlat obligatsiyalari daromadliligi, valyuta kurslari va fond indekslari harakati bilan birga muhokama qilinadi.

Yangilikka qarab tuziladigan leveredjli CFD va forex pozitsiyalari tez zarar keltirishi mumkin. Makro xabarlar narxda keskin harakatlar keltirib chiqaradi, oldindan ma'lum yo'nalish esa bo'lmaydi. Bu haqda Risklarni boshqarish sahifasida o'qing.

Bog'liq atamalar

Byudjet taqchilligi
Qarz/YaIM nisbati
Austerity siyosati - stimulning teskarisi
Iqtisodiy tsikl
Soft va hard landing
Obligatsiya auksioni
Valyuta qadrsizlanishi
Fundamental tahlil
Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Fiskal stimul ma'nosi qisqacha nima?

Hukumat iqtisodiyotni jonlantirish uchun ko'proq pul sarflashi yoki soliqlarni kamaytirishi.

Fiskal va monetar stimulning farqi nima?

Fiskal stimulni hukumat byudjet orqali amalga oshiradi. Monetar stimulni markaziy bank stavkalar va pul taklifi orqali amalga oshiradi.

Davlat xarajatlari iqtisodiyotni doim o'stiradimi?

Yo'q. Natija multiplikatorga, inflyatsiyaga, qarz darajasiga va choraning o'z vaqtida ko'rilganiga bog'liq.

Fiskal stimul valyuta kursiga ta'sir qiladimi?

Ta'sir qilishi mumkin. Biroq yo'nalishi oldindan aniq emas: bu bozorning o'sish, inflyatsiya va qarz haqidagi kutilmalariga bog'liq.

Fiskal stimul nima