Ta'rif
Arbitraj (inglizcha arbitrage) — ayni bir aktivning turli bozorlardagi narx farqidan foydalanib, ayni paytda arzon joyda sotib olib, qimmat joyda sotish orqali riskisiz foyda olish.
Rasmiy ta'rif
Nazariyada arbitraj quyidagi shartlarga javob beradi:
- boshlang'ich kapital talab qilinmaydi yoki u darhol qaytadi;
- hech qanday holatda zarar bo'lmaydi;
- ijobiy natija ehtimoli noldan katta.
Bu shartlarni to'liq bajaradigan bitim "sof arbitraj" deyiladi. Amalda bozorlar bunday farqlarni juda tez yopadi, shuning uchun sof arbitraj kamdan-kam uchraydi.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Shartli misol
Bu misol butunlay shartli, raqamlarsiz tushuntiriladi.
Tasavvur qiling, A birjada biror kripto aktivning narxi B birjadagidan pastroq. Treyder A da sotib oladi va ayni paytda B da sotadi. Narx farqi komissiyalar, spred va o'tkazma xarajatlaridan katta bo'lsa, natija ijobiy chiqadi.
Amalda bu hisob ko'pincha buziladi:
- aktivni birjadan birjaga o'tkazish vaqt oladi, bu orada narx o'zgaradi;
- blokcheyn komissiyasi (gas fee) va yechib olish to'lovlari farqni yeb qo'yadi;
- birjada yechib olish cheklangan yoki to'xtatilgan bo'lishi mumkin;
- bitimning faqat bir qismi bajarilib, ikkinchi qismi kechikadi.
Xarajatlarni oldindan hisoblash uchun kalkulyatorlar sahifasidan foydalaning.
Nega chakana treyder unga kam erishadi
- Tezlik. Narx farqlarini HFT firmalari soniyaning ulushlarida yopadi.
- Xarajatlar. Spred, komissiya va svoplar kichik farqdan kattaroq bo'ladi.
- Bajarilish riski (leg risk). Bitimning qismlari turli narxda bajariladi.
- Kontragent riski. Kontragent yoki birja majburiyatini bajarmasligi mumkin.
Ko'plab brokerlar mijoz shartnomalarida kechikishdan foydalanadigan arbitrajni (latency arbitrage) taqiqlaydi. Aniq shartlarni brokeringizning rasmiy hujjatlaridan tekshiring.
Leverajli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. "Arbitraj" deb sotiladigan strategiya ham riskdan xoli emas. Batafsil: Risklarni boshqarish.
Arbitraj turlari va chegaraviy holatlar
| Tur | Mazmuni | Risk |
|---|---|---|
| Fazoviy arbitraj | Turli bozorlardagi narx farqi | Bajarilish, o'tkazma |
| Uchburchak arbitraj | Kross-kurslar orasidagi nomuvofiqlik (valyuta juftliklari) | Tezlik, spred |
| Foiz arbitraji | Covered interest parity buzilishi, forward points | Kontragent |
| Spot–fyuchers | Fyuchers va spot farqi, contango, backwardation | Garov, roll |
| Statistik arbitraj | Tarixiy bog'liqlikka tayanadi | Sof arbitraj emas, zarar mumkin |
| Kripto arbitraj | Kripto birjalar orasidagi farq | Birja, yechib olish, tarmoq |
Statistik arbitraj va "birlashish arbitraji" (merger arbitrage) nomida "arbitraj" bo'lsa ham, ular riskli strategiyalardir.
Atama qayerda uchraydi
- Yangiliklarda: "arbitraj imkoniyati yopildi", "narxlar arbitraj orqali tenglashdi".
- Platformalarda: MT4 va MT5 uchun savdo robotlari tavsiflarida; batafsil: API trading.
- Broker hujjatlarida: taqiqlangan savdo usullari bo'limida.
- Hisobotlarda: bank va fondlar faoliyati tavsifida, hedge fondlar strategiyalarida.
Bog'liq atamalar
Derivativlar, Kliring va hisob-kitob, Dealer, A-book va B-book, Front running, Kripto CFD, Kripto hamyon, Treyding lug'ati.
Ko'p beriladigan savollar
Arbitraj nima, qisqacha?
Ayni bir aktivning turli joylardagi narx farqidan riskisiz foyda olish.
Arbitraj savdo haqiqatan riskisizmi?
Faqat nazariyada. Amalda bajarilish, xarajat va kontragent risklari bor.
Kripto arbitraj chakana treyder uchun ishlaydimi?
Farqlar odatda tez yopiladi. O'tkazma vaqti va komissiyalar natijani salbiyga aylantirishi mumkin.
Arbitrage va arbitraj bir narsami?
Ha, arbitrage — inglizcha, arbitraj — o'zbekcha shakli.
Statistik arbitraj arbitrajmi?
Nomi shunday, lekin u ehtimolga tayanadi va zarar keltirishi mumkin.