Kripto hamyon nima

Ta'rif

Kripto hamyon (crypto wallet) — blokcheyndagi aktivlarni boshqarish uchun shaxsiy kalitlarni (private key) saqlaydigan dastur yoki qurilma.

Aniqroq aytganda, hamyon tangalarni o'zida saqlamaydi. Tangalar blokcheyn reyestrida turadi. Hamyonda esa ularni boshqarish huquqini beradigan kalitlar bo'ladi. Shaxsiy kalit tranzaksiyani imzolaydi. Undan ochiq kalit va manzil (address) hosil qilinadi. Pul qabul qilish uchun boshqalarga manzil beriladi.

Ko'pchilik hamyonlar kalitlarni seed phrase (tiklash iborasi) deb ataladigan so'zlar ketma-ketligidan hosil qiladi. Seed phrase kimda bo'lsa, mablag'ni o'sha shaxs boshqaradi.

Kripto hamyon turlari

Bitcoin hamyon — bitcoin tarmog'i manzillari bilan ishlaydigan hamyon. Ko'p hamyonlar bir nechta tarmoqni qo'llaydi, lekin har bir tarmoqning manzil formati o'ziga xos.

Misol (faraziy holat)

Aziz telefoniga non-custodial hamyon o'rnatdi. Hamyon unga seed phrase berdi va Aziz uni qog'ozga yozib qo'ydi. Do'sti Azizning manziliga bitcoin yubordi. Tranzaksiya blokcheynga yozildi va hamyonda balans ko'rindi.

Keyin Aziz telefonini yo'qotdi. U yangi qurilmaga hamyonni qayta o'rnatib, seed phrase'ni kiritdi va o'sha balansni yana ko'rdi. Sababi oddiy: mablag' telefonda emas, blokcheynda edi.

Agar Aziz seed phrase'ni ham yo'qotganida, mablag'ga kirish imkoni qolmas edi. Agar u bitcoinni birjadagi hisobida saqlaganida, kirish birja loginiga bog'liq bo'lar edi.

Atama qayerda uchraydi

• Birja va hamyon interfeyslari: "deposit address", "withdraw", "network" maydonlari. Noto'g'ri tarmoqni tanlash mablag' yo'qolishiga olib kelishi mumkin.
• Block explorer: manzil va tranzaksiyalar hammaga ochiq ko'rinadi.
• Komissiyalar: tranzaksiya uchun tarmoq to'lovi olinadi, masalan Ethereum'dagi gas fee.
• Yangiliklar: hamyon buzilishi, kalitlar o'g'irlanishi, birjaning to'lovga qodir emasligi haqidagi xabarlar.

Mutaxassislar uchun chegaraviy holatlar

• Multisig — tranzaksiya uchun bir nechta kalit imzosi talab qilinadi.
• Watch-only hamyon faqat ochiq kalit yoki manzilni saqlaydi. U balansni ko'rsatadi, lekin imzo qo'ya olmaydi.
• Smart-kontrakt hamyonlar DeFi ilovalarida uchraydi. Ularda kirish qoidalari kontrakt kodida belgilanadi.
• Kripto CFD savdosida tanga sizga tegishli bo'lmaydi va hamyon kerak bo'lmaydi. Bu yerda faqat narx farqi bo'yicha shartnoma tuziladi.

Kripto aktivlar narxi keskin o'zgaradi. Leverajli CFD savdosida esa pulni tez yo'qotish mumkin.

O'zbekistonda NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Amaldagi talablarni Tartibga solish va xavfsizlik sahifasida ko'ring.

Bog'liq atamalar

Blokcheyn, Altcoin, Bitcoin halving, Fiat pul, CBDC, Kontragent. Boshqa atamalar uchun Treyding lug'ati sahifasiga qarang.

Ko'p beriladigan savollar

Kripto hamyon nima, oddiy qilib aytganda?

Bu blokcheyndagi aktivlarni boshqarish uchun shaxsiy kalitlarni saqlaydigan dastur yoki qurilma.

Hamyon tangalarni saqlaydimi?

Yo'q. Tangalar blokcheyn reyestrida yozilgan bo'ladi, hamyonda esa ularni boshqarish uchun kalitlar saqlanadi.

Seed phrase yo'qolsa nima bo'ladi?

Non-custodial hamyonda uni tiklab beradigan tomon yo'q. Kalitga kirish imkoni yo'qolsa, mablag'ga ham kirib bo'lmaydi.

Custodial va non-custodial hamyonning farqi nimada?

Custodial hamyonda kalitlar xizmat ko'rsatuvchida bo'ladi. Non-custodial hamyonda ular foydalanuvchining o'zida.

Kripto CFD uchun hamyon kerakmi?

Yo'q. CFD narx farqi bo'yicha shartnoma, unda tangaga egalik qilinmaydi.