Kuponsiz obligatsiya (zero-coupon bond)

Qisqa ta'rif

Kuponsiz obligatsiya (zero-coupon bond) nominal qiymatidan arzonroq narxda sotiladigan obligatsiyadir. U muddat davomida foiz to'lamaydi, muddat oxirida esa egasiga to'liq nominal qiymatni qaytaradi.

Avval asosiy atama. Obligatsiya nima? Obligatsiya qarz qimmatli qog'ozi. Emitent, ya'ni davlat yoki kompaniya, investordan pul oladi va uni belgilangan muddatda qaytarishga majburiyat oladi. Oddiy obligatsiya muddat davomida davriy foiz to'laydi, bu to'lov kupon deyiladi. "Zero coupon" iborasi kupon to'lanmasligini bildiradi. Investorning daromadi faqat sotib olish narxi bilan nominal qiymat orasidagi farqdan iborat.

Faraziy misol

Quyidagi holat faqat tushuntirish uchun berilgan, unda haqiqiy raqamlar yo'q.

• Obligatsiyaning nominal qiymati N, so'ndirish muddati T yil.
• Investor uni bugun P narxda sotib oladi, bunda P qiymati N dan kichik.
• Muddat davomida hech qanday to'lov kelmaydi.
• Muddat oxirida emitent N ni to'laydi.
• Investorning yalpi daromadi N − P ga teng.

Bugungi narx P kelajakdagi N summaning bugungi qiymatidir. Bozor talab qiladigan stavka qancha yuqori bo'lsa yoki muddat qancha uzoq bo'lsa, P shuncha past bo'ladi. Bu bog'liqlik Future value va present value sahifasida batafsil tushuntirilgan. Daromadni yillik ko'rsatkichga o'tkazish tartibi Yillik daromadlilik sahifasida bor.

Aniq ta'rif va tajribali o'quvchi uchun tafsilotlar

Rasmiy ta'rif: kuponsiz obligatsiya bitta pul oqimiga ega qarz instrumentidir. Bu oqim so'ndirish sanasida to'lanadigan nominal qiymat. Shu sababli uning narxi o'sha muddat uchun bozor stavkasini bevosita aks ettiradi. Analitiklar kuponsiz obligatsiyalar daromadliligidan "spot" stavkalar egri chizig'ini qurishda foydalanadi.

Muhim xususiyatlar:

• Duration. Kuponsiz obligatsiyaning Macaulay duration ko'rsatkichi uning qolgan muddatiga teng. Muddati bir xil bo'lgan kuponli obligatsiyaga nisbatan uning narxi stavka o'zgarishiga ancha sezgir bo'ladi.
• Qayta investitsiya riski yo'q. Oraliq to'lovlar bo'lmagani uchun kuponlarni qaysi stavkada qayta joylashtirish masalasi ham yo'q.
• Kredit riski to'liq muddat oxirida jamlanadi. Emitent default holatiga tushsa, investor oraliq to'lovlarni ham olmagan bo'ladi.
• Accreted value. Obligatsiyaning hisob qiymati muddat davomida asta-sekin nominalga yaqinlashib boradi. Ayrim mamlakatlarda bu o'sish naqd pul olinmagan bo'lsa ham soliqqa tortiladi ("phantom income").

Chekka holatlar:

• Qisqa muddatli davlat qog'ozlari (treasury bills) odatda chegirma bilan chiqariladi va mohiyatan kuponsiz instrumentdir.
• STRIPS kuponli obligatsiyani alohida qismlarga ajratadi. Har bir kupon va asosiy qarz alohida kuponsiz qog'oz sifatida savdo qilinadi.
• Daromadlilik manfiy bo'lgan davrlarda ayrim kuponsiz davlat obligatsiyalari nominaldan qimmatroq sotilgan. Misol uchun Bund sahifasiga qarang.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklar va hisobotlarda: obligatsiya auksionlari natijalarida, daromadlilik egri chizig'i tahlillarida va markaziy bank stavkasi muhokamalarida. O'zbekistonda asosiy stavka bo'yicha ma'lumotni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng beradi.
• Platformalarda: savdo platformalarida odatda alohida obligatsiyalar emas, obligatsiya fyuchersi yoki indeksga asoslangan derivativlar bo'ladi. Ularning narxi stavkalar o'zgarishiga bog'liq. Bunday instrumentlar mavjudligini Exness shaxsiy kabinetida yoki rasmiy saytida tekshiring. Leveraj bilan CFD savdosi tez zarar keltirishi mumkin.
• Hisob va soliqda: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Aniq tartibni soliq organidan aniqlang.

Bog'liq atamalar

Kupon, Nominal qiymat, Accrued interest, Duration, Credit spread, Yevroobligatsiya, Gilt, Bazis punkt. Boshqa atamalar Treyding lug'ati sahifasida jamlangan.

Ko'p beriladigan savollar

Kuponsiz obligatsiyada daromad qayerdan keladi?

Daromad sotib olish narxi bilan muddat oxirida qaytariladigan nominal qiymat orasidagi farqdan hosil bo'ladi.

Kuponsiz obligatsiya xavfsizmi?

Xavf darajasi emitentning ishonchliligiga va stavkalar o'zgarishiga bog'liq. Muddat uzoq bo'lsa, narx stavka o'zgarishiga kuchliroq sezgir bo'ladi.

Muddatdan oldin sotish mumkinmi?

Ikkilamchi bozor bo'lsa, mumkin. Lekin bu holda narx o'sha paytdagi bozor stavkasiga qarab belgilanadi va xarid narxidan past bo'lishi mumkin.

Zero coupon va treasury bill bir narsami?

Mohiyatan o'xshash, chunki ikkalasi ham chegirma bilan sotiladi. Treasury bill esa qisqa muddatli davlat qog'ozining nomi.