Put opsion nima
Put opsion (sotish opsioni) — egasiga aktivni belgilangan narxda (strike narxi) ma'lum muddatgacha sotish huquqini beradigan, lekin sotish majburiyatini yuklamaydigan shartnoma.
Put opsionni sotib olgan tomon bu huquq uchun premium (opsion narxi) to'laydi. Opsionni sotgan tomon (yozuvchi, writer) premiumni oladi. Xaridor huquqdan foydalansa, yozuvchi aktivni strike narxida sotib olishga majbur bo'ladi.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Rasmiy ta'rif
Put opsion — derivativ, ya'ni qiymati asosiy aktiv narxiga bog'liq vosita. Uning asosiy shartlari:
- Asosiy aktiv: aksiya, indeks, valyuta, fyuchers va boshqalar.
- Strike narxi (K): aktivni sotish mumkin bo'lgan narx.
- Amal qilish muddati: huquq tugaydigan sana.
- Uslub: Yevropa uslubida huquqdan faqat muddat tugaganda foydalaniladi, Amerika uslubida esa muddatdan oldin ham.
- Hisob-kitob: aktivni yetkazib berish yoki naqd farq bilan (cash settlement).
Muddat tugaganda xaridorning natijasi quyidagicha hisoblanadi:
Natija = max(K − S, 0) − P
Bu yerda S — aktivning bozor narxi, P — to'langan premium.
Shartli misol
Raqamlar o'rniga harflar ishlatamiz:
- Xaridor strike narxi K bo'lgan put opsionni P premium evaziga sotib oladi.
- Muddat oxirida aktiv narxi S ga teng bo'ladi.
| Holat | Xaridor uchun natija |
|---|---|
| S strike narxidan past | Huquqdan foydalanadi, natija: K − S − P |
| S strike narxiga teng yoki undan yuqori | Opsion qiymatsiz tugaydi, zarar: P |
| S = K − P | Zararsizlik nuqtasi (breakeven) |
Xaridorning maksimal zarari premium bilan cheklangan. Yozuvchining zarari esa aktiv narxi qanchalik pastga tushsa, shunchalik ko'payadi. Aniq hisob uchun kalkulyatorlar bo'limidan foydalaning.
Put va call opsion
| Put opsion | Call opsion | |
|---|---|---|
| Xaridorning huquqi | Sotish | Sotib olish |
| Qachon foyda keltiradi | Narx strike narxidan pastga tushganda | Narx strike narxidan yuqoriga chiqqanda |
| Delta | Manfiy | Musbat |
Termin qayerda uchraydi
- Birja platformalari: opsion zanjirida (option chain) har bir strike narxi uchun Call va Put ustunlari bo'ladi.
- Hisobotlar: hisob vypiskasida pozitsiya turi "Put", strike narxi va muddati bilan ko'rsatiladi.
- Yangiliklar: "put/call ratio" ko'rsatkichi, "himoya putlari" (portfelni xedjlash) haqidagi xabarlar.
Murakkab holatlar
- ITM, ATM, OTM: strike narxi bozor narxidan yuqori bo'lsa, put "pul ichida" (ITM), teng bo'lsa — ATM, past bo'lsa — OTM hisoblanadi.
- Muddatdan oldin ijro etish: Amerika uslubidagi chuqur ITM putni erta ijro etish ba'zan iqtisodiy jihatdan mantiqli bo'ladi.
- Pin risk: muddat tugash paytida narx strike narxiga juda yaqin bo'lsa, yozuvchi ijro etilish-etilmasligini oldindan bilmaydi.
- Dividendlar: ex-dividend sana oldidan put narxi o'zgarishi mumkin.
- Yozuvchining kafolat puli: put sotgan tomondan odatda garov talab qilinadi.
Opsion sotish va leverajli derivativ savdosi mablag'ni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Batafsil: Risklarni boshqarish.
O'zbekiston kontekstida
Qonunchilikda valyutaga bog'liq hosila vositalar ta'riflangan: Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan. Soliq jihati: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Shaxsiy holatingiz uchun soliq organlari yoki mutaxassisdan aniqlik oling.
Bog'liq terminlar
Forvard kontrakt, Hedge ratio, Kontragent, Kontrakt hajmi, Nominal qiymat, Treyding lug'ati.
Ko'p so'raladigan savollar
Put opsion nima oddiy qilib aytganda?
Aktivni oldindan kelishilgan narxda sotish huquqi. Bu huquq uchun premium to'lanadi.
Put opsion xaridori qancha yo'qotishi mumkin?
Xaridorning maksimal zarari to'langan premium bilan cheklangan.
Put opsion sotuvchisining riski qanday?
Aktiv narxi tushsa, sotuvchi aktivni strike narxida sotib olishga majbur bo'ladi. Shu sababli uning zarari katta bo'lishi mumkin.
Put va call opsion farqi nimada?
Put sotish huquqini, call esa sotib olish huquqini beradi.
Put opsion qiymatsiz tugashi mumkinmi?
Ha. Muddat oxirida bozor narxi strike narxidan past bo'lmasa, put qiymatsiz tugaydi.