Qisqa ta'rif
Qattiq valyuta (inglizcha hard currency) — dunyoda keng qabul qilinadigan, erkin almashtiriladigan va qadri uzoq vaqt nisbatan barqaror bo'lgan pul birligi.
Odatda AQSh dollari, yevro, Yaponiya iyenasi, Britaniya funti va Shveytsariya franki shunday valyutalar qatoriga kiritiladi. Ularning teskarisi yumshoq valyuta (soft currency) deb ataladi. Yumshoq valyuta asosan o'z mamlakati ichida ishlatiladi, tez qadrsizlanishi yoki almashtirishda cheklovlarga duch kelishi mumkin.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Aniqroq ta'rif
Qattiq valyutaning yagona rasmiy huquqiy ta'rifi yo'q. Bu bozor va iqtisodchilar orasida ishlatiladigan baho. Odatda quyidagi belgilarga qaraladi:
- Erkin konvertatsiya — valyutani boshqa valyutaga cheklovsiz almashtirish mumkin. O'zbek tilida bu erkin muomaladagi yoki erkin almashtiriladigan valyuta deb ham ataladi.
- Chuqur bozor — xalqaro savdo, kreditlar va zaxiralarda keng ishlatiladi.
- Siyosiy va iqtisodiy barqarorlik — inflyatsiya past, markaziy bank mustaqil, huquq tizimi ishonchli.
- Zaxira valyutasi maqomi — markaziy banklar uni o'z zaxiralarida saqlaydi.
Xalqaro valyuta jamg'armasida yaqin tushuncha bor: freely usable currency. U SDR savatchasidagi valyutalarni bildiradi. Bu tushuncha "qattiq valyuta" bilan to'liq bir xil emas.
Misol (faraziy)
Faraz qiling, bir kishining jamg'armasi teng qismlarga bo'lingan: bir qismi so'mda, ikkinchi qismi AQSh dollarida. Keyin so'm dollarga nisbatan qadrsizlandi.
- So'mdagi qismning so'mdagi miqdori o'zgarmaydi, lekin uning dollardagi qiymati kamayadi.
- Dollardagi qismning so'mga hisoblangan qiymati oshadi.
Shu sabab qattiq valyuta mahalliy valyutani o'lchaydigan "o'lchov birligi" sifatida ishlatiladi. Bu esa dollarizatsiyaga olib kelishi mumkin. Rasmiy kursni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi. Kurslar ochiq formatda ham beriladi: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar).
Rezidentlarning xorijiy valyutadagi hisobvaraqlari bo'yicha qonun normasi: «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi qonun (ZRU-573) 12-moddasi: rezident jismoniy shaxslar O‘zbekiston banklarida va chet eldagi banklarda xorijiy valyutada hisobvaraq va omonatlar ochishga haqli.
Atama qayerda uchraydi
- Yangiliklar va makro hisobotlarda. "Qattiq valyuta tushumi", "qattiq valyutadagi qarz", "zaxiralar qattiq valyutada" kabi iboralar ko'p uchraydi. Bu haqda fundamental tahlil sahifasida batafsil yozilgan.
- Inqiroz paytida. Investorlar qattiq valyutalarga o'tadi. Bu hodisa flight to quality deb ataladi.
- Savdo platformalarida. MT4 va MT5 terminallarida asosiy valyuta juftliklari qattiq valyutalardan tuziladi. Masalan, XAUUSD ham dollarda kotirovka qilinadi. Brokerlarda hisob valyutasi sifatida ham odatda shu valyutalar taklif etiladi. Exnessdagi joriy shartlarni shaxsiy kabinetda yoki rasmiy saytda tekshiring.
Valyuta juftliklari bilan leveraj orqali CFD savdosi qilinganda pulni tez yo'qotish mumkin. Batafsil: risklarni boshqarish.
Chegaraviy holatlar
- Shveytsariya franki qattiq valyuta hisoblanadi, lekin SDR savatchasiga kirmaydi.
- Xitoy yuani SDR savatchasiga kiradi, ammo kapital harakatiga cheklovlar bor. Shu sabab uni qattiq valyuta deyishda mualliflarning fikri turlicha.
- Maqom doimiy emas. Inqiroz yoki devalvatsiya bo'lsa, valyuta "yumshoq" toifaga o'tishi mumkin.
- Qattiq bog'lov. Valyuta currency board yoki crawling peg orqali qattiq valyutaga bog'langan bo'lishi mumkin. Lekin bu uning o'zini qattiq valyutaga aylantirmaydi.
Bog'liq atamalar
Ko'p beriladigan savollar
Qattiq valyuta nima, qisqacha?
Keng qabul qilinadigan, erkin almashtiriladigan va qadri barqaror valyuta.
Hard currency va erkin muomaladagi valyuta bir narsami?
Yaqin tushunchalar, lekin bir xil emas. Erkin almashtiriladigan valyuta har doim ham barqaror bo'lavermaydi. Qattiq valyutada esa ikkala belgi ham bo'ladi.
So'm qattiq valyutami?
Odatda so'm qattiq valyutalar qatoriga kiritilmaydi. U asosan ichki muomalada ishlatiladi.
Rasmiy kursni qayerdan ko'rish mumkin?
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) saytidagi valyuta kurslari arxividan.