Qisman zaxira bankingi (fractional reserve banking)

Qisqa ta'rif

Qisman zaxira bankingi (fractional reserve banking) – bank mijozlar omonatining faqat bir qismini zaxirada saqlab, qolganini kreditga beradigan tizim.

Bank zaxira normasi omonatlarning qancha qismi zaxirada turishi kerakligini belgilaydi. Odatda uni markaziy bank majburiy zaxira normasi sifatida o'rnatadi. O'zbekistonda bu vakolat O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) zimmasida. Amaldagi normani markaziy bankning rasmiy saytidan tekshiring.

Rasmiy ta'rif

Bankning zaxiralari unga qo'yilgan omonatlardan kam. Zaxiralarga kassadagi naqd pul va markaziy bankdagi hisobvaraq qoldig'i kiradi. Bank kredit berganda qarz oluvchining hisobvarag'iga pul o'tkazadi va shu bilan yangi omonat paydo bo'ladi.

Darsliklardagi modelda tizimdagi jami omonatlarning maksimal hajmi boshlang'ich zaxiralarni pul multiplikatoriga ko'paytirib topiladi. Pul multiplikatori zaxira normasiga teskari kattalik. Norma qancha past bo'lsa, nazariy multiplikator shuncha katta bo'ladi.

Misol (faraziy, raqamsiz)

1. Mijoz A "Bank X"ga omonat qo'yadi.
2. Bank X zaxira normasiga ko'ra omonatning bir qismini zaxirada qoldiradi, qolganini mijoz B ga kredit qilib beradi.
3. B bu pulni sotuvchi V ga to'laydi. V uni "Bank Y"dagi hisobvarag'iga qo'yadi.
4. Bank Y ham omonatning bir qismini zaxirada qoldirib, qolganini kreditga beradi.

Har bosqichda kredit berilgan summa oldingisidan kichik bo'ladi. Shunga qaramay, tizimdagi omonatlarning jami summasi A qo'ygan boshlang'ich omonatdan ancha oshib ketadi. Bunda naqd pul faqat A ning omonatidagi pul bo'lib qoladi. Aniq raqamlar bilan hisoblamoqchi bo'lsangiz, kalkulyatorlar bo'limidagi vositalarni ko'rib chiqing.

Chegaraviy holatlar

• Ortiqcha zaxira. Banklar ko'pincha majburiy normadan ko'p zaxira saqlaydi. Shuning uchun haqiqiy multiplikator darslikdagidan past chiqadi.
• Naqd pulga ehtiyoj. Aholi pulning bir qismini naqd holda olib qo'ysa, u qayta bankka qaytmaydi va zanjir qisqaradi.
• Kapital va likvidlik talablari. Zamonaviy tizimda kreditni ko'pincha zaxira emas, bank kapitali va regulyator talablari cheklaydi.
• Zaxira talabi bekor qilingan holat. Ba'zi markaziy banklar majburiy zaxirani olib tashlagan. Ular kredit hajmini asosan foiz stavkasi orqali boshqaradi.
• To'liq zaxira bankingi. Bu muqobil g'oyada omonat to'liq zaxirada saqlanadi. U nazariy bahslarda uchraydi.

Atama qayerda uchraydi

• Markaziy bank qarorlari. Majburiy zaxira normasi va asosiy stavka o'zgarishi haqidagi xabarlarda uchraydi. O'zbekiston bo'yicha: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.
• Bank hisobotlari va makro sharhlar. Pul massasi, kredit o'sishi va likvidlik haqidagi bo'limlarda ishlatiladi.
• Inqiroz haqidagi yangiliklar. Omonatchilar bir vaqtda pul talab qilsa, bank barcha omonatni darhol qaytara olmaydi. Bu holat bank run deb ataladi.

Treyding platformalarida bu atama ko'rsatkich sifatida chiqmaydi. U fundamental tahlilda stavka va pul siyosatini tushunish uchun kerak bo'ladi.

Pul siyosati xabarlaridan keyin valyuta kurslari keskin o'zgarishi mumkin. Leverajli CFD va forex savdosida bunday harakatlar mablag'ni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin.

Bog'liq atamalar

• Bank run, Bail-in, Credit crunch
• Fiat pul, Oltin standarti, Currency board
• Deflyatsiya, Giperinflyatsiya, Bazis punkt
• Jamg'arma, investitsiya, kredit, Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Qisman zaxira bankingi omonatlar xavfli degani emasmi?

Yo'q, o'z-o'zidan emas. Bu omonatlarning hammasini bir vaqtda qaytarib bo'lmasligini bildiradi. Tizim barqarorligini regulyator talablari va markaziy bank qo'llab-quvvatlaydi.

Bank zaxira normasi kimga bog'liq?

Majburiy normani markaziy bank belgilaydi. O'zbekistonda bu O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz). Amaldagi qiymatni uning rasmiy saytidan tekshiring.

Banklar pulni "yo'qdan" yaratadimi?

Bank kredit berganda yangi omonat paydo bo'ladi. Shu ma'noda kredit pul massasini oshiradi. Lekin bank kapital, likvidlik va qarz oluvchining to'lov qobiliyati bilan cheklangan.

Pul multiplikatori har doim aniq ishlaydimi?

Yo'q. Bu nazariy yuqori chegara. Haqiqiy natija ortiqcha zaxira, naqd pulga talab va kreditga bo'lgan talabga bog'liq.