Pulning vaqt qiymati (time value of money)

Pulning vaqt qiymati nima

Pulning vaqt qiymati (inglizcha time value of money, TVM) shuni anglatadi: bugun qo'lingizdagi pul xuddi shu summaning kelajakda olinadigan miqdoridan qimmatroq. Sababi oddiy: bugungi pulni darhol ishlatish yoki foizga qo'yish mumkin.

Time value of money ma'nosini aniqlaydigan uchta sabab bor:

• Foiz imkoniyati. Bugungi pulni depozitga yoki obligatsiyaga qo'yib, daromad olish mumkin.
• Inflyatsiya. Narxlar oshsa, kelajakdagi pul bilan kamroq narsa sotib olinadi.
• Risk. Va'da qilingan to'lov umuman kelmasligi mumkin.

Gipotetik misol

Faraz qilaylik, sizga tanlov berildi: ma'lum summani bugun olasiz yoki xuddi shu summani keyingi yil olasiz. Bank depozitida yillik stavka musbat.

1. Summani bugun olib, depozitga qo'ysangiz, keyingi yil sizda asosiy summa va foiz bo'ladi.
2. Keyingi yil olsangiz, faqat asosiy summa bo'ladi.
3. Demak, bugungi variant qimmatroq. Farq foiz stavkasi va muddatga bog'liq.

Aniq raqamlar bilan hisoblash uchun Kalkulyatorlar bo'limidan foydalaning. Formulalar Future va present value sahifasida tushuntirilgan.

Formal ta'rif

Kelajakdagi pul oqimining bugungi qiymati (present value, PV) diskontlash orqali topiladi. Diskontlash deganda kelajakdagi summani diskont stavkasi va davrlar soni bo'yicha bugungi qiymatga keltirish tushuniladi. Teskari amal — kompaundlash, ya'ni bugungi summaning kelajakdagi qiymatini (future value, FV) hisoblash.

Tajribali o'quvchi uchun muhim nuqtalar:

• Nominal va real stavka. Real stavka inflyatsiyani hisobga oladi. Nominal stavka musbat bo'lsa ham, real qiymat kamayishi mumkin.
• Kompaundlash chastotasi. Foiz qanchalik tez-tez qo'shilsa, samarali yillik daromad shunchalik yuqori bo'ladi. Bu haqda Yillik daromadlilik va CAGR sahifalarida yozilgan.
• Diskont stavkasi tanlovi. Riskli pul oqimi uchun yuqoriroq stavka olinadi. Shu sababli bir xil summaning bugungi qiymati turli loyihalarda turlicha chiqadi.

Chekka holatlar

• Manfiy stavkalar. Ba'zi mamlakatlarda stavkalar noldan past bo'lgan. Bunday sharoitda pulni saqlash xarajat talab qiladi va oddiy qoida buziladi.
• Deflyatsiya. Narxlar tushsa, kelajakdagi pulning xarid qobiliyati oshadi (Deflyatsiya).
• Giperinflyatsiya. Pul tez qadrsizlanadi, vaqt omili hal qiluvchi bo'ladi (Giperinflyatsiya).

Atama qayerda uchraydi

• Obligatsiyalar. Narx kupon to'lovlarining bugungi qiymatidan kelib chiqadi (Kupon, Duration, Accrued interest).
• Forex va forvardlar. Forvard kursi valyutalar foiz stavkalari farqini aks ettiradi (Forward points, Covered interest parity). Platformada pozitsiyani tun bo'yi ochiq qoldirsangiz, hisob qilinadigan svop ham shu farq bilan bog'liq. Leveredjli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin.
• Yangiliklar. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) stavka qarorlari depozit va kredit stavkalariga, demak pulning vaqt qiymatiga ta'sir qiladi. Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Stavka o'zgarishi ko'pincha bazis punktlarda beriladi.

Makro omillar haqida batafsil: Fundamental tahlil. Boshqa atamalar: Treyding lug'ati.

Ko'p beriladigan savollar

Time value of money nima, qisqacha?

Bugungi pul keyingi pulga qaraganda qimmatroq degan tamoyil. U foiz, inflyatsiya va risk bilan izohlanadi.

Pul qiymati vaqt o'tishi bilan doim kamayadimi?

Yo'q. Deflyatsiya yoki manfiy stavkalar sharoitida bu qoida boshqacha ishlashi mumkin.

Present value bilan future value farqi nima?

Present value — kelajakdagi summaning bugungi qiymati. Future value — bugungi summaning kelajakdagi qiymati.

Aniq summani qanday hisoblayman?

Kalkulyatorlar bo'limidagi vositalardan foydalaning va stavka hamda muddatni o'zingiz kiriting.