Fiat pul nima

Qisqa ta'rif

Fiat pul davlat to'lov vositasi deb e'lon qilgan valyutadir. U oltin yoki boshqa tovar bilan ta'minlanmaydi. Uning qiymati qonunga, markaziy bank siyosatiga va odamlarning unga bo'lgan ishonchiga tayanadi.

"Fiat" so'zi lotinchadan olingan va "shunday bo'lsin" degan ma'noni bildiradi. Pul farmon bilan pul bo'ladi, degan ma'no shundan kelib chiqqan.

Oddiy misol

O'zbek so'mi fiat valyutadir. So'mni ham, AQSh dollari yoki yevroni ham bankka olib borib, belgilangan miqdordagi oltinga almashtirib bo'lmaydi.

Shartli misol. Siz so'mni dollarga almashtirdingiz. Siz olgan dollar ham oltin bilan ta'minlanmagan. Uning so'mga nisbatan bahosi bozorda va rasmiy kurs orqali aniqlanadi. Rasmiy kurslarni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi. Manba: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar).

Fiat valyutaning sotib olish qobiliyatiga pul-kredit siyosati ta'sir qiladi. Masalan, O'zbekistonda bu haqda ma'lumot quyidagi sahifada bor: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.

Atama qayerda uchraydi

• Platformalar va hisoblar. Savdo hisobi odatda fiat valyutada yuritiladi. Batafsil: Hisob valyutasi.
• Kripto juftliklari. BTC/USD kabi juftlikda USD fiat tomon hisoblanadi. Kripto birjalarda "fiat depozit" deganda karta yoki bank orqali kiritilgan oddiy pul tushuniladi. Batafsil: Kripto CFD. Leveraj (qarz mablag') bilan CFD savdosi pulni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin.
• Yangiliklar va hisobotlar. Inflyatsiya, markaziy bank stavkasi va valyuta qadrsizlanishi haqidagi xabarlarda fiat tizim tez-tez tilga olinadi.

Fiat va kripto farqi

Aniq ta'rif va chegaraviy holatlar

Formal ta'rif: fiat pul qonun bilan to'lov vositasi deb belgilangan pul birligidir. Emitent uni tovarga qat'iy nisbatda almashtirish majburiyatini olmaydi.

Chegaraviy holatlar:

• Oltin standarti. Bu tizimda pul oltinga almashtirilgan, shuning uchun u fiat hisoblanmagan. Batafsil: Oltin standarti, Bretton-Vuds tizimi.
• Qat'iy bog'lash. Currency board yoki crawling peg tizimida valyuta boshqa fiat valyutaga bog'lanadi. Tovarga bog'lanmagani uchun u baribir fiat bo'lib qoladi.
• CBDC. Markaziy bank raqamli valyutasi fiat pulning raqamli shaklidir, kriptovalyuta emas. Batafsil: CBDC.
• Stablecoin. Fiatga bog'langan token xususiy majburiyatdir. Uning o'zi fiat pul emas.
• Bank depozitlari. Ular tijorat banklari yaratadigan pul bo'lib, fiat tizimining bir qismidir. Batafsil: Qisman zaxira bankingi.

Bog'liq atamalar

• Qattiq valyuta
• Dollarizatsiya
• Devalvatsiya va revalvatsiya
• Giperinflyatsiya
• Deflyatsiya
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Fiat pul nima, oddiy qilib aytganda?

Bu davlat to'lov vositasi deb e'lon qilgan pul. U oltin yoki boshqa tovar bilan ta'minlanmaydi.

So'm fiat valyutami?

Ha. So'm tovarga almashtirilmaydi va uning qiymati markaziy bank siyosatiga hamda ishonchga tayanadi.

Fiat va kripto farqi nimada?

Fiat pulni davlat chiqaradi va qonun bilan to'lov vositasi deb belgilaydi. Kriptovalyuta esa protokol asosida ishlaydi va uning huquqiy maqomi mamlakatga qarab farq qiladi.

Stablecoin fiat pulmi?

Yo'q. Stablecoin fiatga bog'langan xususiy token. Uning qiymati emitentning zaxirasi va majburiyatlariga bog'liq.

Fiat pul qadrsizlanishi mumkinmi?

Ha. Inflyatsiya va valyuta kursining o'zgarishi uning sotib olish qobiliyatini kamaytirishi mumkin.