Zaxira valyutasi (reserve currency) nima

Qisqa ta'rif

Zaxira valyutasi (reserve currency) markaziy banklar va hukumatlar o'z xalqaro zaxiralarida katta hajmda saqlaydigan xorijiy valyutadir.

Markaziy bank zaxiralari kursni qo'llab-quvvatlash, tashqi qarzni to'lash va importni moliyalash uchun kerak. Bu zaxiralar odatda shunday valyutada saqlanadi: uni hamma joyda qabul qilishadi, u bilan bozorda katta hajmda tez savdo qilish mumkin, uning ortida katta va barqaror moliya bozori turadi.

Rasmiy ta'rif va chekka holatlar

Xalqaro amaliyotda "zaxira aktivlari" deganda markaziy bank darhol ishlata oladigan tashqi aktivlar tushuniladi. Ularga xorijiy valyutadagi depozitlar va davlat obligatsiyalari, oltin, SDR (XVF hisob birligi) va XVFdagi zaxira pozitsiyasi kiradi. Zaxira valyutasi shu aktivlarning valyutadagi qismidir.

Tajribali o'quvchi uchun muhim farqlar:

• Maqom rasmiy berilmaydi. Hech bir hujjat valyutani "zaxira valyutasi" deb e'lon qilmaydi. Bu maqom markaziy banklarning amaldagi tanlovidan kelib chiqadi.
• Oltin zaxira aktivi, lekin valyuta emas. Batafsil: Oltin, Oltin standarti.
• SDR valyuta emas. U XVF belgilagan valyutalar savati asosidagi hisob birligi.
• Qattiq valyuta bilan bir xil emas. Valyuta erkin almashtiriladigan va ishonchli bo'lsa ham, zaxiralarda kam ulushga ega bo'lishi mumkin.
• Triffin dilemmasi. Dunyoni zaxira valyutasi bilan ta'minlash uchun uni chiqaradigan mamlakat uzoq vaqt to'lov balansi taqchilligini ko'tarishi kerak bo'ladi. Bu esa vaqt o'tib valyutaga ishonchni susaytiradi.
• Sanksiya riski. Xorijda saqlanayotgan zaxiralar siyosiy qarorlar bilan muzlatilishi mumkin. Shu sababli ayrim markaziy banklar zaxiralarini diversifikatsiya qiladi.

Dollar zaxira valyutasi sifatida Bretton-Vuds tizimi davridan beri yetakchi o'rinda turadi. Undan keyin yevro keladi. Iyena, funt sterling va boshqa valyutalarning ulushi kichikroq.

Misol (faraziy holat)

Faraz qilaylik, bir mamlakat markaziy bankining zaxiralari dollar, yevro va oltindan iborat. Milliy valyuta bosim ostida qolib, tez qadrsizlana boshladi.

1. Markaziy bank zaxiradagi dollarning bir qismini bozorda sotib, milliy valyutani sotib oladi. Bozorda dollar taklifi ortadi va kurs pasayishi sekinlashadi.
2. Zaxiralar milliy valyutada qayta baholanadi. Buning uchun har bir valyutadagi summa rasmiy kursga ko'paytiriladi.
3. Milliy valyuta qadrsizlansa, zaxiralarning milliy valyutadagi qiymati ortadi. Ularning dollardagi qiymati esa yevro va oltin narxi qanday o'zgarishiga bog'liq bo'ladi.

O'zbekistonda rasmiy kurslarni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi. O'z hisob-kitobingiz uchun kursni shu manbadan olish mumkin.

Atama qayerda uchraydi

• Markaziy bank hisobotlari: "xalqaro zaxiralar", "oltin-valyuta zaxiralari" bo'limlarida.
• XVF statistikasi: COFER hisobotida jahon zaxiralarining valyutalar bo'yicha tarkibi beriladi.
• Yangiliklar: "dollarning zaxiralardagi ulushi", "de-dollarizatsiya", "markaziy banklar oltin sotib olmoqda" kabi sarlavhalarda.
• Savdo platformalari: MetaTrader'da "zaxira valyutasi" degan yorliq yo'q. Lekin asosiy valyuta juftliklari aynan zaxira valyutalaridan tuziladi. Bu valyutalarga bo'lgan talab fundamental tahlilda hisobga olinadi.

Leverajli forex va CFD savdosida dollar juftliklari bilan ham pulni tez yo'qotish mumkin. Batafsil: Risklarni boshqarish.

Bog'liq atamalar

• Greenback
• Dollarizatsiya
• Dollar smile
• Flight to quality
• Fiat pul
• Currency board
• Devalvatsiya va revalvatsiya
• Kapital va moliya hisobi
• CBDC
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Zaxira valyutasi bilan qattiq valyutaning farqi nima?

Qattiq valyuta ishonchli va erkin almashtiriladigan valyutadir. Zaxira valyutasi esa markaziy banklar aynan zaxirada katta hajmda saqlaydigan valyutadir. Har qanday qattiq valyuta zaxira valyutasi bo'lavermaydi.

Nega dollar asosiy zaxira valyutasi?

Sabablari: AQSh obligatsiyalari bozori juda katta va likvid, xalqaro savdo va neft hisob-kitoblarining ko'p qismi dollarda yuradi, Bretton-Vuds tizimidan qolgan institutsional an'ana ham bor.

Oltin zaxira valyutasimi?

Yo'q. Oltin zaxira aktivi, lekin valyuta emas.

Markaziy bank zaxiralari kursga qanday ta'sir qiladi?

Markaziy bank zaxiradagi valyutani sotib yoki sotib olib, milliy valyuta kursining keskin o'zgarishini yumshatishi mumkin. Lekin bunday aralashuv kursning yo'nalishini kafolatlamaydi.