Qisqa ta'rif
Dollarizatsiya — iqtisodiyotda AQSH dollarining milliy valyuta o'rniga yoki u bilan yonma-yon jamg'arma, hisob-kitob va to'lov vositasi sifatida ishlatilishi.
Atama faqat dollarga tegishli emas. Yevro ishlatilsa "yevroizatsiya" deyiladi. Umumiy ilmiy nomi esa "valyuta almashinuvi" (currency substitution).
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Rasmiy ta'rif va turlari
Iqtisodchilar dollarizatsiyani ikki asosiy shaklga ajratadi:
| Turi | Mazmuni |
|---|---|
| Rasmiy (de jure) | Davlat xorijiy valyutani qonuniy to'lov vositasi deb e'lon qiladi; milliy valyuta umuman bo'lmasligi yoki faqat mayda pul sifatida qolishi mumkin |
| Norasmiy (de facto) | Milliy valyuta qonuniy to'lov vositasi bo'lib qoladi, lekin aholi va korxonalar dollarni keng ishlatadi |
Norasmiy dollarizatsiya odatda quyidagi ko'rinishlarda o'lchanadi:
- Depozit dollarizatsiyasi — bank omonatlari tarkibida xorijiy valyutadagi omonatlarning ulushi.
- Kredit dollarizatsiyasi — xorijiy valyutada berilgan kreditlarning ulushi.
- Narx dollarizatsiyasi — narxlarning dollarda e'lon qilinishi (ko'chmas mulk, avtomobil, ijara).
Chegaradagi holatlar:
- Currency board dollarizatsiya emas: milliy valyuta saqlanadi, faqat zaxira bilan qat'iy kursda ta'minlanadi.
- Dollarni faqat jamg'arma uchun saqlash "aktiv almashinuvi" deyiladi. Kundalik to'lovlarda ham dollar ishlatilishi chuqurroq bosqich hisoblanadi.
- Teskari jarayon — dedollarizatsiya: milliy valyutaga ishonch va ulushning qaytishi.
O'zbekistonda «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi qonun (ZRU-573) 12-moddasi: rezident jismoniy shaxslar O‘zbekiston banklarida va chet eldagi banklarda xorijiy valyutada hisobvaraq va omonatlar ochishga haqli. Bu qoida xorijiy valyutada jamg'arishning huquqiy asoslaridan biri hisoblanadi.
Dollarizatsiya sabablari
- Yuqori inflyatsiya va milliy valyuta qadrining tez tushishi.
- O'tmishda bo'lgan devalvatsiyalar tufayli aholi ishonchining pastligi.
- Tashqi savdo, pul o'tkazmalari va importning dollarda hisoblanishi.
- Xorijiy valyutadagi omonatlarning milliy valyutadagilarga qaraganda barqarorroq ko'rinishi.
Misol (faraziy)
Kvartira ijarasi oyiga A dollar deb belgilangan, to'lov esa so'mda kurs bo'yicha qilinadi. Kurs K so'm bo'lsa, ijarachi A × K so'm to'laydi.
Agar so'm qadrsizlansa, K oshadi. Dollardagi narx o'zgarmaydi, lekin so'mdagi to'lov ko'payadi. Daromadi so'mda bo'lgan odam uchun bu valyuta riski bo'ladi. Dollarda kredit olib, so'mda daromad qiladigan korxona ham xuddi shu riskka duch keladi.
Hisob uchun rasmiy kursni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi. Manba: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar).
Atama qayerda uchraydi
- Markaziy banklar va xalqaro tashkilotlar hisobotlarida: depozit va kredit tarkibi, pul-kredit siyosati sharhlari.
- Yangiliklarda: "dedollarizatsiya", "omonatlarda dollar ulushi" kabi iboralar.
- Fundamental tahlilda: rivojlanayotgan bozorlar valyutalari va hot money oqimlarini baholashda.
Savdo platformalarida bu atama yozilmaydi. Lekin u USD qatnashgan juftliklar va XAUUSD kabi vositalar narxiga ta'sir qiladigan makro omillar qatoriga kiradi.
Bog'liq atamalar
Ko'p beriladigan savollar
Dollarizatsiya va devalvatsiya bir xil narsami?
Yo'q. Devalvatsiya — milliy valyuta kursining rasmiy pasayishi. Dollarizatsiya esa dollarning keng ishlatilishi. Devalvatsiya ko'pincha dollarizatsiyaning sabablaridan biri bo'ladi.
Iqtisodiyot dollarizatsiyasi qanday o'lchanadi?
Odatda omonatlar va kreditlar tarkibidagi xorijiy valyuta ulushi bilan. Aniq ko'rsatkichlarni markaziy bankning rasmiy statistikasidan tekshiring.
Dollarizatsiyadan qanday xulosa chiqarish mumkin?
U valyutaga ishonch va makro barqarorlikning ko'rsatkichi. Uning o'zi savdo signali emas. Leverajli forex va CFD savdosida mablag'ni tez yo'qotish mumkin.