Currency board nima?

Qisqa ta'rif

Currency board (valyuta kengashi) mahalliy pulni tanlangan xorijiy valyutaga qat'iy kurs bilan bog'laydigan tizim. Muomaladagi har bir mahalliy pul birligi shu xorijiy valyutadagi zaxira bilan to'liq ta'minlanadi.

Bunday tizimda qat'iy valyuta kursi qonun bilan belgilanadi. Pul chiqaruvchi organ mahalliy pulni shu kursda xohlagan miqdorda ayirboshlab berishga majbur.

Rasmiy ta'rif va asosiy qoidalar

Tajribali o'quvchi uchun aniqroq ta'rif quyidagicha. Valyuta kengashi uchta qoidaga tayanadi:

• Belgilangan kurs. Mahalliy pul tayanch valyutaga (anchor currency) o'zgarmas kursda bog'lanadi. Odatda bu kurs qonunda yozib qo'yiladi.
• To'liq zaxira bilan ta'minlash. Pul bazasi (naqd pul va banklarning markaziy hisobdagi zaxiralari) tayanch valyutadagi aktivlar bilan qoplanadi.
• Avtomatik mexanizm. Pul bazasi faqat valyuta kirib-chiqishiga qarab o'zgaradi. Kengash davlatga kredit bermaydi va mustaqil pul-kredit siyosati yuritmaydi.

Shu sababli mamlakatdagi foiz stavkalari tayanch valyuta stavkalariga ergashadi. Markaziy bank banklar uchun "oxirgi kreditor" sifatida juda cheklangan imkoniyatga ega bo'ladi.

Faraziy misol

Faraz qilaylik, "A" mamlakati o'z pulini AQSh dollariga qat'iy kurs bilan bog'ladi.

1. Eksportchi mamlakatga dollar olib kiradi va uni kengashga topshiradi. Kengash belgilangan kurs bo'yicha mahalliy pul chiqaradi. Pul massasi ham, zaxira ham bir xil ulushda o'sadi.
2. Keyin import ko'payadi va mahalliy pul egalari dollar so'raydi. Kengash dollar beradi va olingan mahalliy pulni muomaladan chiqaradi. Pul massasi qisqaradi va foiz stavkalari ko'tariladi.
3. Kurs o'zgarmaydi. Moslashuv kurs orqali emas, pul massasi va stavkalar orqali bo'ladi.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklar va hisobotlar. Xalqaro tashkilotlarning valyuta rejimlari tasnifida "currency board arrangement" alohida tur sifatida ko'rsatiladi. Gonkong dollari AQSh dollariga shunday tizim orqali bog'langani ko'p tilga olinadi.
• Savdo platformalari. Bog'langan valyuta juftligi, masalan USD/HKD, grafikda juda tor oraliqda harakatlanadi. Kurs mexanizmi haqidagi yangiliklar shunday juftliklarda keskin harakatga sabab bo'lishi mumkin.
• Makro tahlil. Zaxiralar kamaysa yoki spekulyativ hujumlar boshlansa, tahlilchilar tizimning barqarorligini muhokama qiladi.

O'zbekistonda so'mning rasmiy kurslarini O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi.

Chegaraviy holatlar

• Dollarizatsiya bilan farqi. Dollarizatsiyada mahalliy pul umuman bo'lmaydi. Valyuta kengashida mahalliy pul saqlanadi, lekin u to'liq qoplanadi.
• Oddiy qat'iy kurs bilan farqi. Oddiy peg holatida markaziy bank kursni o'zgartirishi va mustaqil siyosat yuritishi mumkin. Valyuta kengashida bunday imkoniyat deyarli yo'q.
• Tizimdan chiqish. Tizim bekor qilinsa yoki kurs o'zgartirilsa, kurs keskin sakrashi mumkin. Bu "tail risk" holatiga misol bo'ladi.

Leverajli forex va CFD savdosida tor oraliqdagi juftlik ham qisqa vaqtda katta zarar keltirishi mumkin. Bu haqda Risklarni boshqarish sahifasida yozilgan.

Bog'liq atamalar

• Crawling peg
• Dollarizatsiya
• Devalvatsiya, revalvatsiya
• Oltin standarti
• Bretton-Vuds tizimi
• Qattiq valyuta
• Hot money
• Fat tails, tail risk
• Valyuta riski
• Fundamental tahlil
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Currency board nima, qisqa qilib aytganda?

Bu mahalliy pulni xorijiy valyutaga qat'iy kurs bilan bog'laydigan tizim. Muomaladagi pul to'liq valyuta zaxirasi bilan qoplanadi.

Valyuta kengashi va markaziy bank bir xil narsami?

Yo'q. Valyuta kengashi mustaqil pul-kredit siyosati yuritmaydi. Uning vazifasi pulni belgilangan kursda ayirboshlab berish bilan cheklanadi.

Qat'iy valyuta kursi hech qachon o'zgarmaydimi?

Tizim ishlab turgan paytda kurs o'zgarmaydi. Ammo hukumat tizimni bekor qilishi yoki kursni qayta belgilashi mumkin.

Bog'langan juftlikda savdo qilish xavfsizmi?

Yo'q. Bunday juftlik odatda tor oraliqda harakatlanadi, lekin rejim o'zgarsa kurs keskin sakraydi. Leveraj bilan savdo qilinsa, zarar tez oshadi.