Giperinflyatsiya nima

Qisqa ta'rif

Giperinflyatsiya (inglizcha hyperinflation) - narxlar shunchalik tez va nazoratsiz o'sadiki, milliy pul bir necha hafta yoki oy ichida xarid qobiliyatining katta qismini yo'qotadigan holat.

Oddiy inflyatsiyada narxlar asta-sekin oshadi. Giperinflyatsiyada esa odamlar pulni olishi bilan darhol sarflashga yoki boshqa aktivga almashtirishga harakat qiladi.

Rasmiy ta'rif va chegaraviy holatlar

Iqtisodiyot adabiyotida keng tarqalgan mezonni iqtisodchi Fillip Keygan taklif qilgan: oylik narx o'sishi juda yuqori belgilangan chegaradan oshgan davr giperinflyatsiya deb hisoblanadi. Bu chegarani tushib ketgan oy giperinflyatsiyaning tugashi deb olinadi.

Xalqaro buxgalteriya standartlarida boshqa yondashuv bor: bir necha yil davomidagi yig'ma inflyatsiya va aholi xulq-atvori (narxlarni xorijiy valyutada ko'rsatish, jamg'armani qattiq valyutada saqlash) baholanadi.

Chegaraviy holatlar:

• Yuqori, lekin barqaror inflyatsiya - narxlar tez o'sadi, ammo tezlashmaydi. Ko'pincha buni giperinflyatsiya deb atamaydi.
• Bir martalik devalvatsiya - kurs keskin tushadi, narxlar sakraydi, keyin barqarorlashadi. Bu devalvatsiya, giperinflyatsiya emas.
• Yashirin inflyatsiya - narxlar ma'muriy nazorat ostida, lekin do'konlarda tovar tanqisligi yuzaga keladi.

Giperinflyatsiya sabablari

• Byudjet taqchilligini markaziy bank pul chiqarishi orqali qoplash (byudjet taqchilligi).
• Hukumat va markaziy bankka bo'lgan ishonchning yo'qolishi.
• Urush, sanksiyalar yoki ishlab chiqarishning keskin qisqarishi.
• Xorijiy valyutadagi katta qarz va valyuta qadrsizlanishi.
• Aholining pulni tezroq sarflashi: pul aylanishi tezlashadi va narxlar o'sishini kuchaytiradi.

Tarixiy misollar sifatida ko'pincha Veymar Germaniyasi, Vengriya, Zimbabve va Venesuela tilga olinadi.

Faraziy misol

Faraz qiling, mamlakatda non narxi har hafta oldingi haftadagidan sezilarli darajada qimmatlashadi. Oy boshida maosh olgan xodim oy oxirida o'sha pulga ancha kam non sotib oladi. Narx o'sishi murakkab foiz kabi to'planadi: har bir yangi o'sish oldingi o'sgan narxga qo'shiladi, shuning uchun yillik ko'rsatkich oylik ko'rsatkichlarning oddiy yig'indisidan ancha katta bo'ladi.

Aniq raqamlar bilan hisoblash uchun kalkulyatorlar sahifasidan foydalaning.

Atama qayerda uchraydi

• Markaziy bank hisobotlari - inflyatsiya va asosiy stavka bo'yicha qarorlar. O'zbekistonda bu ma'lumotlarni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi.
• Iqtisodiy yangiliklar va kalendar - iste'mol narxlari indeksi chiqishlari.
• Treyding platformalari - rivojlanayotgan bozor valyuta juftliklari va oltin kotirovkalari bunday yangiliklarga keskin javob berishi mumkin.

Giperinflyatsiya davrida kurslar va spredlar tez o'zgaradi. Leverajli forex va CFD savdosida bunday harakatlar mablag'ni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Batafsil: risklarni boshqarish.

Bog'liq atamalar

• Deflyatsiya va dezinflyatsiya
• Dollarizatsiya
• Fiat pul va qattiq valyuta
• Currency board - giperinflyatsiyani to'xtatish uchun qo'llangan rejim
• Qarz/YaIM nisbati
• Rivojlanayotgan bozorlar
• Fundamental tahlil va treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Giperinflyatsiya nima, oddiy so'z bilan?

Narxlar shunchalik tez o'sadiki, pul qisqa vaqtda qadrini yo'qotadigan holat.

Giperinflyatsiya va yuqori inflyatsiya farqi nima?

Yuqori inflyatsiya tez, lekin nisbatan barqaror bo'ladi. Giperinflyatsiyada o'sish tezlashib boradi va nazoratdan chiqadi.

Giperinflyatsiyaning asosiy sababi nima?

Ko'pincha byudjet taqchilligini pul chiqarish orqali qoplash va pulga ishonchning yo'qolishi.

Giperinflyatsiya qanday to'xtatiladi?

Odatda pul chiqarishni cheklash, byudjetni muvozanatlash, yangi valyuta yoki currency board kabi pul rejimini joriy qilish orqali to'xtatiladi.