Tizimli risk nima

Qisqa ta'rif

Tizimli risk (inglizcha systemic risk) bitta tashkilot yoki bozordagi muammo butun moliya tizimining ishdan chiqishiga olib kelishi xavfi.

Gap alohida bank yoki aksiyaning zarari haqida emas. Gap kreditlar, to'lovlar va garovlar orqali bir-biriga bog'langan ishtirokchilar zanjiri haqida. Bitta bo'g'in uzilsa, zarar boshqalarga o'tadi.

Rasmiy ta'rif

Xalqaro moliya tashkilotlarida keng qo'llanadigan ta'rif quyidagicha: tizimli risk bu moliya tizimining hammasi yoki bir qismi zaiflashib, moliyaviy xizmatlar uzilishi va bu uzilish real iqtisodiyotga jiddiy salbiy ta'sir qilishi xavfi.

Bu ta'rifda uchta belgi bor:

• o'zaro bog'liqlik: ishtirokchilar bir-biriga qarzdor yoki bir xil aktivlarga ega;
• yuqumlanish: zarar bir ishtirokchidan boshqasiga o'tadi, batafsil: Moliyaviy yuqumlanish;
• real iqtisodiyotga ta'sir: kredit to'xtaydi, to'lovlar kechikadi, korxonalar mablag' topa olmaydi.

Bitta misol (shartli holat)

Quyidagi holat o'ylab topilgan, haqiqiy banklarga aloqasi yo'q.

• "A" bank qisqa muddatli qarzni "B" va "V" banklardan olgan va bu pulni uzoq muddatli kreditlarga bergan.
• "A" bankning kreditlari bo'yicha qarzdorlar to'lamay qo'yadi va bank qarzini qaytara olmaydi, ya'ni default bo'ladi.
• "B" bank kutgan pulni olmaydi va o'z kontragentlari oldidagi majburiyatini bajara olmaydi.
• Omonatchilar xavotirlanib, bir vaqtda pul yechishga kirishadi, ya'ni bank run boshlanadi.
• Banklar garov talabini oshiradi va kredit berishni qisqartiradi, bu credit crunch deyiladi.

Boshida muammo bitta bankda edi. Oxirida esa to'lovlar va kreditlash butun tizimda qiyinlashadi. Tizimli risk aynan shu holatni anglatadi.

Chekka holatlar va farqlar

• Tizimli risk va sistematik risk. Sistematik (bozor) risk barcha aktivlarga ta'sir qiladigan umumiy omillar, masalan, foiz stavkasi yoki iqtisodiy tsikl. Uni diversifikatsiya bilan kamaytirib bo'lmaydi va u beta koeffitsient bilan o'lchanadi. Tizimli risk esa tizimning o'zi qulashi xavfi. Nomlari o'xshash bo'lgani uchun ko'pincha adashtiriladi.
• Tizimli ahamiyatga ega tashkilotlar. Ba'zi banklar shunchalik katta yoki bog'langanki, ularning qulashi tizimni xavf ostiga qo'yadi. Ular haqida "too big to fail" iborasi ishlatiladi. Bunday holatlar uchun bail-in kabi mexanizmlar o'ylab topilgan.
• Kam ehtimolli, kuchli hodisalar. Tizimli inqirozlar ko'pincha fat tails, tail risk va black swan mavzulari bilan bog'liq.
• Markaziy kontragent. Markaziy kontragent kontragent riskini kamaytiradi, lekin riskni bir joyga to'playdi. Shuning uchun uning o'zi ham tizimli ahamiyatga ega bo'ladi.

Atama qayerda uchraydi

• Markaziy banklar va xalqaro tashkilotlarning moliyaviy barqarorlik hisobotlarida.
• Bank inqirozlari, stress-testlar va regulyatorlar qarorlari haqidagi yangiliklarda.
• Reyting agentliklari va tahliliy sharhlarda.

Savdo platformasida "tizimli risk" degan tugma yoki ko'rsatkich bo'lmaydi. Uning ta'sirini esa ko'rish mumkin: spredlar kengayadi, narx gap bilan sakraydi, likvidlik kamayadi. Bunday paytlarda flight to quality va flash crash holatlari ko'proq uchraydi. Leverajli CFD va forex savdosida bunday sharoitda pul juda tez yo'qotilishi mumkin. Batafsil: Risklarni boshqarish.

O'zbekiston bank tizimi bo'yicha rasmiy ma'lumotni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) saytidan tekshirish mumkin.

Bog'liq atamalar

Qisman zaxira bankingi, Garov (collateral), Haircut, Circuit breaker, Kliring va hisob-kitob. Boshqa atamalar: Treyding lug'ati.

Ko'p beriladigan savollar

Tizimli risk nima, qisqacha?

Bitta ishtirokchidagi muammo butun moliya tizimining ishdan chiqishiga olib kelishi xavfi.

Systemic risk va systematic risk bir narsami?

Yo'q. Systematic risk barcha aktivlarga ta'sir qiladigan umumiy bozor riski. Systemic risk esa tizimning qulashi xavfi.

Tizimli riskni diversifikatsiya bilan yo'qotish mumkinmi?

Odatda yo'q, chunki inqiroz paytida ko'p aktivlar bir vaqtda tushadi va ular orasidagi korrelyatsiya oshadi.

Treyderga bu atama nima uchun kerak?

Yangiliklar va hisobotlarni to'g'ri tushunish uchun. Bundan tashqari, inqiroz paytida spred, gap va likvidlik o'zgarishiga tayyor turish uchun ham kerak.