Qisqa ta'rif
Risk premiyasi (risk premium) - investor riskliroq aktivni ushlab turgani uchun risksiz aktivga nisbatan talab qiladigan qo'shimcha daromad.
Risk qancha yuqori bo'lsa, investorlar odatda shuncha katta premiya talab qiladi. Premiya kafolat emas. U riskni o'z zimmasiga olgani uchun kutilayotgan haq.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Rasmiy ta'rif
Risk premiyasi = aktivning kutilayotgan daromadliligi − risksiz stavka.
- Ex-ante premiya - oldindan kutilgan premiya. Uni to'g'ridan-to'g'ri ko'rib bo'lmaydi, modellar yoki so'rovlar orqali baholanadi.
- Ex-post premiya - davr tugagach haqiqatda olingan farq. U manfiy ham bo'lishi mumkin.
CAPM modelida aksiyaning kutilayotgan premiyasi uning beta koeffitsienti va bozor risk premiyasi ko'paytmasiga teng. Bozor risk premiyasi butun aksiyalar bozori daromadliligining risksiz stavkadan ortig'idir.
Risksiz stavka sifatida odatda davlat qisqa muddatli qog'ozlari yoki markaziy bank stavkasi olinadi. So'm uchun mo'ljal O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) asosiy stavkasi bo'lishi mumkin. Qaysi stavka tanlansa, premiya qiymati ham shunga qarab o'zgaradi.
Gipotetik misol
Muddati o'xshash bo'lgan ikki obligatsiyani olaylik:
| Aktiv | Daromadlilik |
|---|---|
| Davlat obligatsiyasi | R_d |
| Korporativ obligatsiya | R_k |
Korporativ emitentning default riski yuqori, shuning uchun R_k odatda R_d dan katta bo'ladi. Ular orasidagi farq (R_k − R_d) shu obligatsiyaning kredit risk premiyasi hisoblanadi. Bu farq ko'pincha bazis punktlarda ifodalanadi va credit spread deb ataladi.
Asosiy turlari
| Tur | Nima uchun to'lanadi |
|---|---|
| Bozor (aksiya) risk premiyasi | Aksiyalar bozorining umumiy riski |
| Kredit premiyasi | Qarz oluvchining to'lamaslik ehtimoli |
| Muddat premiyasi (term premium) | Uzoq muddatga pul bog'lab qo'yish |
| Likvidlik premiyasi | Aktivni tez sotish qiyinligi |
| Valyuta va mamlakat premiyasi | Valyuta riski, siyosiy va iqtisodiy risk |
Atama qayerda uchraydi
- Yangiliklarda: "investorlar yuqoriroq risk premiyasi talab qilmoqda" degan ibora odatda obligatsiya daromadliligi yoki spredlar oshganini bildiradi. Inqiroz paytida flight to quality kuzatilib, premiyalar kengayadi.
- Hisobotlarda: markaziy banklar va investitsiya fondlari muddat premiyasi va bozor risk premiyasi bo'yicha baholarini e'lon qiladi.
- Platformalarda: MetaTrader yoki boshqa savdo terminalida "risk premiyasi" degan alohida maydon bo'lmaydi. Uni bilvosita, daromadliliklar farqi orqali kuzatish mumkin. Valyuta juftliklarida bu farq forward points ko'rinishida chiqadi. Bu bog'liqlikni covered interest parity sahifasida o'qishingiz mumkin.
Chekka holatlar
- Ex-post premiya uzoq davrlar davomida manfiy bo'lib qolishi mumkin.
- Premiya vaqt o'tishi bilan o'zgaradi: tinch davrda torayadi, stress davrida kengayadi.
- Yuqori daromadlilik doim ham premiya emas. U inflyatsiya kutilmasini yoki likvidlik kamligini ham aks ettirishi mumkin.
Leveraj bilan CFD va forex savdosida risk premiyasini "qo'lga kiritish" kafolatlanmagan. Bunday savdoda pulni tez yo'qotish mumkin. Batafsil ma'lumot Risklarni boshqarish sahifasida.
Bog'liq atamalar
- Credit spread
- Beta koeffitsient
- Alpha
- Duration (obligatsiya)
- Fat tails, tail risk
- Fundamental tahlil
- Treyding lug'ati
Ko'p so'raladigan savollar
Risk premium nima, qisqacha?
Riskli aktivning kutilayotgan daromadi bilan risksiz stavka o'rtasidagi farq, ya'ni risk uchun talab qilinadigan qo'shimcha daromad.
Bozor risk premiyasi qanday aniqlanadi?
Aksiyalar bozorining kutilayotgan daromadliligidan risksiz stavka ayiriladi. Kutilgan qiymat bevosita ko'rinmagani uchun u faqat taxminiy baholanadi.
Risk premiyasi manfiy bo'lishi mumkinmi?
Haqiqatda olingan (ex-post) premiya manfiy bo'lishi mumkin. Kutilgan (ex-ante) premiya odatda musbat deb faraz qilinadi.
Kredit spred va risk premiyasi bir narsami?
Kredit spred risk premiyasining bir turi. Unga default riskidan tashqari likvidlik premiyasi ham kirishi mumkin.