Qisqa ta'rif
Birlamchi bozor — emitent (qog'ozni chiqaruvchi kompaniya yoki davlat) yangi qimmatli qog'ozlarni chiqarib, ularni investorlarga sotadigan va pulni o'zi oladigan bozor. Ikkilamchi bozor — allaqachon chiqarilgan qog'ozlar investorlar o'rtasida qayta sotiladigan bozor. Bu bozorda emitent pul olmaydi.
Qimmatli qog'ozlar bozori ikkala qismdan iborat. Aksiya va obligatsiyalar avval birlamchi bozorda chiqariladi, keyin ikkilamchi bozorda egadan egaga o'tadi.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Misol: IPO va ikkilamchi bozor
Faraziy holat:
- "A" kompaniyasi IPO (aksiyalarni ommaga birinchi marta taklif qilish) o'tkazadi va aksiyalarni belgilangan joylashtirish narxida sotadi. Investor Karim aksiya sotib oladi. Pul kompaniyaga tushadi. Bu birlamchi bozor.
- Bir necha oydan keyin Karim aksiyalarini birjada boshqa investor Laylo'ga bozor narxida sotadi. Pul Karimga tushadi, kompaniya hech narsa olmaydi. Bu ikkilamchi bozor.
- Ikkilamchi bozordagi narx joylashtirish narxidan yuqori ham, past ham bo'lishi mumkin. Narx o'zgarishidan foyda yoki zararni kompaniya emas, sotuvchi va xaridor ko'radi.
| Belgi | Birlamchi bozor | Ikkilamchi bozor |
|---|---|---|
| Kim sotadi | Emitent | Mavjud investor |
| Pul kimga tushadi | Emitentga | Sotuvchi investorga |
| Narx qanday aniqlanadi | Joylashtirish narxi, auksion yoki taklif bo'yicha | Talab va taklif bo'yicha |
| Misollar | IPO, qo'shimcha emissiya, davlat obligatsiyasi auksioni | Birja savdosi, OTC (birjadan tashqari) savdo |
Atama qayerda uchraydi
- Yangiliklarda: "kompaniya IPO o'tkazdi", "obligatsiya joylashtirildi" degan xabarlar birlamchi bozorga tegishli. "Aksiyalar savdoda tushdi" degan xabarlar esa ikkilamchi bozor haqida.
- Hisobotlarda: emissiya prospekti va joylashtirish natijalari birlamchi bozorga, kunlik savdo hajmi va kotirovkalar ikkilamchi bozorga tegishli.
- Platformalarda: MetaTrader 5 kabi terminaldagi aksiya yoki indeks kotirovkasi ikkilamchi bozor narxini aks ettiradi. CFD — bu narx asosidagi derivativ shartnoma. CFD savdosida qog'ozning o'zi sotib olinmaydi. Leveraj (qarz mablag'i) bilan CFD va forex savdosida pulni tez yo'qotish mumkin.
Aniq ta'rif va chegaraviy holatlar
Birlamchi bozorning formal belgisi — kapitalning emitentga oqib o'tishi. Ikkilamchi bozorning belgisi — mulk huquqi emitent ishtirokisiz investorlar o'rtasida o'tishi. Chegaraviy holatlar:
- Xususiy joylashtirish — yangi qog'ozlar cheklangan investorlarga sotiladi. Bu ham birlamchi bozor, lekin ommaviy emas.
- Qo'shimcha emissiya (SPO) — ikkilamchi bozorda allaqachon savdo qilinayotgan kompaniya yangi aksiyalar chiqaradi. Yangi aksiyalar birlamchi bozorga tegishli.
- Yirik aksiyadorning aksiyalarni ommaga sotishi — "taklif" deb atalsa ham, pul emitentga emas, aksiyadorga tushadi. Demak, bu ikkilamchi bitim.
- Davlat obligatsiyasi auksioni birlamchi bozorga kiradi. Birjaning ochilish va yopilish auksioni esa ikkilamchi bozorga kiradi.
O'zbekistonda qimmatli qog'ozlar bozoridagi professional faoliyatga kelsak: qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Nazorat organi: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Litsenziyali ishtirokchilarni NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri orqali tekshirish mumkin. Batafsil ma'lumot Tartibga solish va xavfsizlik sahifasida.
Bog'liq atamalar
Obligatsiya auksioni, Nominal qiymat, Kupon, Free float, ADR va GDR, Yevroobligatsiya, Kliring va hisob-kitob, Custodian, Dealer, Delisting, Derivativlar. Boshqa atamalar Treyding lug'ati sahifasida.
Ko'p beriladigan savollar
Birlamchi bozor nima?
Emitent yangi qimmatli qog'ozlarni chiqarib, investorlarga sotadigan bozor. Bu bozorda tushgan pul emitentga o'tadi.
Ikkilamchi bozor nima?
Mavjud qog'ozlar investorlar o'rtasida qayta sotiladigan bozor. Birja va birjadan tashqari savdo shu bozorga kiradi.
IPO va ikkilamchi bozor qanday bog'liq?
IPO birlamchi bozorda o'tadi. Shundan keyin aksiyalar birjada ikkilamchi bozor savdosiga chiqadi.
Aksiya narxi tushsa, kompaniya pul yo'qotadimi?
To'g'ridan-to'g'ri yo'qotmaydi: ikkilamchi bozordagi bitimlar kompaniya hisobidan o'tmaydi. Lekin narx kompaniyaning keyingi emissiyalari shartlariga ta'sir qilishi mumkin.
CFD savdosi qaysi bozorga kiradi?
Hech qaysisiga. CFD — ikkilamchi bozor narxiga asoslangan derivativ shartnoma, qog'ozga egalik bermaydi.
