Qisqa ta'rif
Ochiq bozor operatsiyalari (inglizcha open market operations) – markaziy bank bank tizimidagi pul miqdorini o'zgartirish uchun moliya bozorida qimmatli qog'ozlarni, odatda davlat obligatsiyalarini, sotib olishi yoki sotishi.
Markaziy bank qog'oz sotib olsa, banklarga pul beradi va tizimda pul ko'payadi. Qog'oz sotsa, banklardan pul oladi va tizimda pul kamayadi. Bu pul massasini boshqarishning asosiy usullaridan biri.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Shartli misol
Raqamlarsiz, faqat mexanizmni ko'rsatadigan holat:
- Banklararo bozorda qisqa muddatli kredit stavkasi markaziy bank belgilagan asosiy stavkadan sezilarli yuqoriga ko'tarildi. Banklarga pul yetishmayapti.
- Markaziy bank banklardan davlat obligatsiyalarini qisqa muddatga sotib oladi va ularni ma'lum kundan keyin qaytarib sotish shartini qo'yadi. Bunday bitim repo deyiladi.
- Banklar hisobiga pul tushadi, likvidlik ko'payadi va banklararo stavka asosiy stavkaga yaqinlashadi.
- Teskari holatda, ya'ni pul ortiqcha bo'lib stavka pastga tushsa, markaziy bank qog'oz sotadi yoki depozit qabul qiladi va ortiqcha pulni tizimdan oladi.
Rasmiy ta'rif va chekka holatlar
Aniqroq aytganda, ochiq bozor operatsiyalari markaziy bank o'z tashabbusi bilan o'tkazadigan bitimlardir. Ularning maqsadi bank tizimidagi likvidlikni va qisqa muddatli foiz stavkalarini pul-kredit siyosatining asosiy stavkasi atrofida ushlab turish. Asosiy shakllari:
| Shakl | Mazmuni | Likvidlikka ta'siri |
|---|---|---|
| To'g'ridan-to'g'ri xarid/sotuv (outright) | Qog'oz qaytarish shartisiz sotib olinadi yoki sotiladi | Uzoq muddatli |
| Repo | Markaziy bank qog'ozni garovga olib pul beradi | Vaqtincha qo'shadi |
| Teskari repo, depozit auksioni | Markaziy bank pulni vaqtincha jalb qiladi | Vaqtincha kamaytiradi |
| Markaziy bankning o'z obligatsiyalari | Bank o'z qog'ozini chiqarib pul jalb qiladi | Kamaytiradi |
Chekka holatlar:
- Doimiy imkoniyatlar (standing facilities) bunga kirmaydi. Ularda tashabbus markaziy bankdan emas, tijorat bankidan chiqadi.
- Miqdoriy yumshatish (QE) – katta hajmdagi to'g'ridan-to'g'ri xaridlar. Uning maqsadi qisqa stavkani emas, uzoq muddatli stavkalarni pasaytirish.
- Sterilizatsiya – valyuta interventsiyasi bank tizimidagi pul miqdoriga ta'sir qilmasligi uchun o'tkaziladigan qarama-qarshi operatsiya.
- Repo bitimlarida garovga chegirma (haircut) qo'llanadi, ya'ni qog'oz bozor narxidan pastroq baholanadi.
Atama qayerda uchraydi
- Markaziy bank hisobotlari va press-relizlari. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) uchun asosiy manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Operatsiyalarning aniq turlari va shartlari bo'yicha cbu.uz saytidagi joriy ma'lumotni tekshiring.
- Yangiliklar va iqtisodiy taqvim. Stavka qarorlari, likvidlik, repo hamda QE haqidagi xabarlarda uchraydi. Bu haqda fundamental tahlil sahifasida yozilgan.
- Savdo platformalari. Atamaning o'zi platformada ko'rinmaydi, lekin ta'siri ko'rinadi. Stavka kutilmalari o'zgarganda valyuta juftliklari va obligatsiyalar narxi keskin harakatlanishi mumkin. Leverajli forex va CFD savdosida bunday harakat zararni tez oshirishi mumkin. Bu haqda risklarni boshqarish sahifasini o'qing.
Bog'liq atamalar
- Obligatsiya auksioni, kupon, duration
- Garov (collateral), kliring va hisob-kitob
- Bazis punkt – stavka o'zgarishini o'lchash birligi
- Qisman zaxira bankingi, credit crunch
- Deflyatsiya, giperinflyatsiya
- Boshqa atamalar: treyding lug'ati
Ko'p beriladigan savollar
Ochiq bozor operatsiyalari va asosiy stavka bir narsami?
Yo'q. Asosiy stavka – markaziy bank e'lon qiladigan maqsadli daraja. Ochiq bozor operatsiyalari esa bozordagi stavkalarni shu darajaga yaqin ushlab turish vositasi.
Markaziy bank qog'oz sotib olsa, stavkalar doim tushadimi?
Odatda likvidlik ko'payadi va qisqa stavkalar pasayishga moyil bo'ladi. Lekin natija bozor kutilmalariga, inflyatsiyaga va boshqa omillarga ham bog'liq.
QE ochiq bozor operatsiyasimi?
Shakl jihatidan ha, bu to'g'ridan-to'g'ri xarid. Ammo hajmi va maqsadi oddiy likvidlik operatsiyalaridan farq qiladi.
Bu treyderga nima uchun kerak?
Markaziy bank qarorlari valyuta va obligatsiya narxlariga ta'sir qiladi. Yangiliklarni to'g'ri tushunish uchun mexanizmni bilish foydali, lekin bu bilim narx yo'nalishini oldindan aytib bermaydi.