Ochiq va yopiq fond (open-end va closed-end fund)

Qisqa ta'rif

Ochiq fond (open-end fund) investor talabiga qarab yangi ulushlar chiqaradi va ularni sof aktivlar qiymati bo'yicha qaytarib sotib oladi. Yopiq fond (closed-end fund) esa ulushlarni joylashtirish paytida belgilangan miqdorda chiqaradi. Keyin bu ulushlar birjada bozor narxida sotiladi va sotib olinadi.

NAV (net asset value, sof aktivlar qiymati) fond aktivlaridan majburiyatlar ayirilib, natija ulushlar soniga bo'linganda chiqadigan qiymatdir.

Rasmiyroq ta'rif

• Ochiq fond. Ulushlar soni o'zgarib turadi. Investor ulushni fondning o'zidan oladi yoki unga qaytaradi (redemption). Narx kun oxirida hisoblangan NAV ga teng bo'ladi, unga komissiya qo'shilishi mumkin. Mutual fund atamasi odatda shu turni bildiradi.
• Yopiq fond. Ulushlar soni qat'iy belgilangan. Fond ulushlarni talab bo'yicha qaytarib olmaydi. Ulushning birjadagi narxi talab va taklifga bog'liq, shuning uchun NAV dan yuqori (premiya) yoki past (chegirma) bo'lishi mumkin.

Farazli misol

Faraz qilaylik, yopiq fond ulushining NAV si A ga teng, birjadagi narxi esa B ga teng va B qiymati A dan past.

Premiya yoki chegirma quyidagicha hisoblanadi:

(B − A) / A

Natija manfiy chiqsa, ulush chegirma bilan sotilmoqda. Musbat chiqsa, premiya bilan sotilmoqda. Ochiq fondda bunday farq deyarli bo'lmaydi, chunki ulush to'g'ridan-to'g'ri NAV bo'yicha chiqariladi va qaytariladi.

Chegaraviy holatlar

• ETF. Birjada sotiladi, lekin ulushlar soni o'zgaradi. Vakolatli ishtirokchilar (authorized participants) ulushlarni yaratadi yoki qaytaradi. Shu mexanizm narxni NAV ga yaqin ushlab turadi. Batafsil: Birja mahsulotlari.
• Interval fond. Ulushlarni faqat belgilangan davrlarda qaytarib oladi, ya'ni ochiq va yopiq fond o'rtasidagi tur.
• Qaytarishni to'xtatish (gating). Ochiq fond inqiroz paytida ulushlarni qaytarishni cheklashi mumkin. Bu holat bank run ga o'xshaydi.
• Leverage. Yopiq fondlar ko'pincha qarz mablag'idan foydalanadi. Bu NAV o'zgarishini kuchaytiradi va yo'qotishni ham tezlashtiradi.
• Tender offer va konversiya. Yopiq fond chegirmani qisqartirish uchun ulushlarni qaytarib sotib olishi yoki ochiq fondga aylanishi mumkin.

Atama qayerda uchraydi

• Fond hisobotlari. NAV, premiya yoki chegirma, ulushlar soni va fondga kirgan hamda chiqqan mablag'lar (inflow/outflow) ko'rsatiladi.
• Yangiliklar. "Fonddan mablag' chiqishi" yoki "yopiq fond chegirmasi kengaydi" kabi sarlavhalarda uchraydi.
• Platformalar. Fond ulushlari yoki ular asosidagi instrumentlar birja tikeri bilan ko'rsatiladi. Instrument mavjudligini platforma ro'yxatidan tekshirish kerak.

O'zbekistonda qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Batafsil: Tartibga solish va xavfsizlik.

Fond ulushi narxi tushishi mumkin. Leverage bilan savdo qilinganda pul tez yo'qotiladi.

Bog'liq atamalar

• Hedge fond
• Balans qiymati
• Nominal qiymat
• Custodian (saqlovchi)
• Free float
• ETN nima
• Aktiv klassi
• Fond indekslari
• Jamg'arma, investitsiya, kredit
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Ochiq fond bilan yopiq fondning asosiy farqi nimada?

Ochiq fond ulushlarni talab bo'yicha chiqaradi va qaytarib oladi. Yopiq fondda ulushlar soni qat'iy, ular birjada sotiladi.

Nima uchun yopiq fond narxi NAV dan farq qiladi?

Chunki narx birjadagi talab va taklifga bog'liq. Fond esa ulushlarni NAV bo'yicha qaytarib olmaydi.

ETF ochiq fondmi yoki yopiq fondmi?

Huquqiy jihatdan ko'pincha ochiq fond turiga kiradi. Biroq birjada sotilgani uchun ikkala turning xususiyatlariga ega.

Ochiq fond pulni qaytarishni to'xtata oladimi?

Ha, fond qoidalarida ko'zda tutilgan bo'lsa, qaytarish vaqtincha cheklanishi mumkin.