IRR (ichki daromad normasi) nima

IRR nima: qisqa ta'rif

IRR (internal rate of return, ichki daromad normasi) bu diskont stavkasi. Shu stavkada investitsiyaning barcha pul oqimlarining sof joriy qiymati (NPV) nolga teng bo'ladi.

NPV (net present value) degani: kelajakdagi barcha tushum va to'lovlar bugungi qiymatga keltiriladi, so'ng qo'shiladi. Bugungi qiymatga keltirish usuli Future va present value sahifasida tushuntirilgan.

Formal ta'rif

Investitsiyaning pul oqimlari davrlar bo'yicha joylashadi. Odatda boshida to'lov (manfiy oqim), keyin tushumlar (musbat oqimlar) keladi.

NPV stavkaga bog'liq funksiya. Har bir oqim stavka va davr raqamiga qarab diskontlanadi: oqim qancha kechroq bo'lsa, shuncha kuchliroq kamaytiriladi. IRR shu funksiyaning ildizi, ya'ni NPV nolga aylanadigan stavka.

Bu tenglamani to'g'ridan-to'g'ri yechib bo'lmaydi. Shu sababli IRR iteratsiya bilan topiladi: stavka tanlanadi, NPV hisoblanadi, stavka tuzatiladi. Jadval dasturlari va moliyaviy kalkulyatorlar shu yo'l bilan ishlaydi.

IRR hisoblash: faraziy namuna

Faraziy loyihani olaylik. Bugun ma'lum summa to'lanadi. Keyingi har bir davrda bir xil summa tushadi.

1. Past stavka tanlanadi. Tushumlar kam diskontlanadi, NPV musbat chiqadi.
2. Yuqori stavka tanlanadi. Tushumlar kuchli diskontlanadi, NPV manfiy chiqadi.
3. IRR shu ikki stavka oralig'ida yotadi. Oraliq qisqartirilib boriladi va NPV nolga yetarlicha yaqin bo'lganda to'xtatiladi.
4. Topilgan stavka loyihaning ichki daromad normasi bo'ladi.

Aniq raqamlar bilan sinab ko'rish uchun Kalkulyatorlar bo'limidan foydalaning.

IRR qayerda uchraydi

• Jadval dasturlari. Excel va Google Sheets'da IRR funksiyasi bor. Sanalari notekis oqimlar uchun XIRR funksiyasi ishlatiladi.
• Obligatsiyalar. Muddatgacha daromadlilik (yield to maturity) obligatsiya narxi, kuponlari va nominaliga nisbatan hisoblangan IRR hisoblanadi.
• Fondlar va loyihalar. Xususiy kapital fondlari hisobotlari va investitsiya loyihalari haqidagi yangiliklarda IRR ko'p keltiriladi.
• Taqqoslash stavkasi. IRR odatda kapital qiymati yoki muqobil stavka bilan solishtiriladi. Milliy valyutada mo'ljal sifatida ko'pincha O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) asosiy stavkasi olinadi (O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng).

Savdo hisobotlarida IRR odatda ko'rsatilmaydi. Natija u yerda yillik daromadlilik yoki equity curve orqali kuzatiladi.

Chegaraviy holatlar va cheklovlar

• Bir nechta IRR. Pul oqimlarining ishorasi bir martadan ko'p almashsa, tenglamaning bir nechta ildizi chiqishi mumkin.
• IRR yo'q. Barcha oqimlar bir xil ishorali bo'lsa, NPV hech qachon nolga tushmaydi.
• Qayta investitsiya farazi. IRR oraliq tushumlar xuddi shu stavkada qayta investitsiya qilinadi deb hisoblaydi. Bu farazdan voz kechish uchun MIRR ishlatiladi.
• Hajm hisobga olinmaydi. Kichik loyihaning IRR'i yuqori bo'lishi mumkin, lekin katta loyiha mutlaq summada ko'proq qiymat berishi mumkin. Shuning uchun IRR NPV bilan birga ko'riladi.
• Risk ko'rinmaydi. IRR pul oqimlari kafolatlangan deb hisoblaydi. Leverajli CFD va forex savdosida esa kutilgan natija hech qachon kafolatlanmaydi va mablag' tez yo'qotilishi mumkin. Bu haqda Risklarni boshqarish sahifasida yozilgan.

Bog'liq atamalar

• CAGR: boshlang'ich va oxirgi qiymat bo'yicha o'rtacha yillik o'sish. Oraliq oqimlar bo'lmasa, IRR bilan bir xil natija beradi.
• Geometrik o'rtacha daromad
• Duration (obligatsiya)
• Bazis punkt
• Jamg'arma, investitsiya, kredit
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

IRR nima, oddiy qilib aytganda?

Investitsiyaning barcha pul oqimlari bugungi qiymatda nolga tenglashadigan stavka. Ya'ni loyiha o'zini aynan qoplaydigan daromad darajasi.

IRR bilan NPV farqi nima?

NPV summani ko'rsatadi, IRR esa stavkani. Loyihalarni solishtirganda ikkalasi birga ko'riladi.

IRR'ni qo'lda hisoblash mumkinmi?

Faqat taxminiy, stavkalarni sinab ko'rish yo'li bilan. Aniq natija uchun jadval dasturi yoki kalkulyator qulayroq.

XIRR nima?

Bu IRR'ning varianti. U pul oqimlarining aniq sanalarini hisobga oladi va oqimlar notekis vaqtda kelganda ishlatiladi.

Yuqori IRR loyiha yaxshi degani-mi?

Yo'q, bu o'zi yetarli emas. IRR hajmni, riskni va bir nechta ildiz ehtimolini ko'rsatmaydi.