Qisqa ta'rif
Iqtisodiy tsikl (inglizcha business cycle) iqtisodiyotdagi ishlab chiqarish, bandlik va daromadlarning navbatma-navbat o'sishi va qisqarishidir. U to'rt bosqichdan iborat: kengayish, cho'qqi, qisqarish va tub nuqta.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Biznes tsikli bosqichlari
| Bosqich | Nima bo'ladi | Odatdagi belgilar |
|---|---|---|
| Kengayish (expansion) | Ishlab chiqarish va bandlik o'sadi | YaIM o'sadi, ishsizlik kamayadi, kredit ko'payadi |
| Cho'qqi (peak) | O'sish eng yuqori nuqtaga yetadi | Inflyatsiya bosimi kuchayadi, stavkalar yuqori bo'ladi |
| Qisqarish (contraction) | Faollik pasayadi, bu chuqur va uzoq davom etsa, retsessiya deyiladi | Buyurtmalar kamayadi, ishsizlik oshadi |
| Tub nuqta (trough) | Pasayish to'xtaydi | Faollik past darajada barqarorlashadi, keyin yangi kengayish boshlanadi |
Rasmiy ta'rif va chegaraviy holatlar
Makroiqtisodiyotda tsikl uzoq muddatli o'sish trendi atrofidagi tebranish sifatida qaraladi. Haqiqiy ishlab chiqarish bilan potensial ishlab chiqarish orasidagi farq output gap deb ataladi. Bosqichlar bitta ko'rsatkich bilan emas, YaIM, bandlik, daromad, sanoat ishlab chiqarishi va savdo hajmlari birgalikda baholanib belgilanadi. Shu sabab cho'qqi va tub nuqta sanalari ko'pincha voqeadan ancha keyin, orqaga qarab e'lon qilinadi.
Ko'p uchraydigan qoida ketma-ket bir necha chorak YaIM pasayishini retsessiya deb hisoblaydi. Bu rasmiy ta'rif emas, faqat taxminiy qoida. Chegaraviy holatlar:
- O'sish retsessiyasi: YaIM o'sishda davom etadi, lekin ishsizlik oshib boradi.
- Stagflyatsiya: faollik pasayadi, inflyatsiya esa yuqoriligicha qoladi.
- W shaklidagi tiklanish: tub nuqtadan keyin qisqa o'sish bo'ladi, keyin yana pasayish keladi.
- Tsikllar davomiyligi va chuqurligi har xil, ular jadval bo'yicha takrorlanmaydi.
Shartli misol
Bu misol to'qima, raqamlar ataylab keltirilmagan. "X" mamlakatda kredit arzon, korxonalar ishchi yollaydi va iste'mol o'sadi. Bu kengayish bosqichi. Narxlar tezlashgach, markaziy bank stavkani oshiradi. Kredit qimmatlashadi, o'sish sekinlashadi va iqtisodiyot cho'qqidan o'tadi. Keyingi choraklarda buyurtmalar va bandlik kamayadi, ya'ni qisqarish boshlanadi. Pasayish to'xtagach, markaziy bank stavkani pasaytiradi va tub nuqtadan keyin yangi kengayish boshlanadi.
O'zbekistonda pul-kredit siyosati bo'yicha qarorlarni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) qabul qiladi. Batafsil: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.
Atama qayerda uchraydi
- Hisobotlar: YaIM, ishsizlik, sanoat ishlab chiqarishi va PMI (xaridlar menejerlari indeksi) bo'yicha statistikada.
- Markaziy bank bayonotlari: stavka qarorlarining izohlarida tsiklning qaysi bosqichi kuzatilayotgani aytiladi.
- Yangiliklar va platformalar: MetaTrader 5 kabi platformalardagi iqtisodiy kalendarda va tahliliy sharhlarda "late cycle", "slowdown", "recovery" kabi iboralar ko'p uchraydi.
Ko'rsatkichlar uch turga bo'linadi. Yetakchi ko'rsatkichlar (masalan, PMI va yangi buyurtmalar) burilishdan oldin o'zgaradi. Mos keluvchi ko'rsatkichlar (YaIM) burilish bilan bir vaqtda o'zgaradi. Kechikuvchi ko'rsatkichlar (ishsizlik) esa undan keyin o'zgaradi.
Tsikl bosqichi haqidagi xulosa bozor qayerga yurishini bildirmaydi. Leveraj bilan CFD va forex savdosida pozitsiya tez zarar keltirishi mumkin. Bu haqda Risklarni boshqarish sahifasida yozilgan.
Bog'liq atamalar
- Fundamental tahlil
- Soft va hard landing
- Bull market va Bear market
- Bozor korreksiyasi
- Credit crunch
- Deflyatsiya, Dezinflyatsiya
- Byudjet taqchilligi
- Flight to quality
- Treyding lug'ati
Ko'p beriladigan savollar
Business cycle nima?
Iqtisodiy faollikning kengayish, cho'qqi, qisqarish va tub nuqta bosqichlari orqali navbatma-navbat o'zgarishi.
Retsessiya va qisqarish bir xil narsami?
Retsessiya qisqarish bosqichining chuqur va keng tarqalgan ko'rinishi. Har qanday sekinlashuv retsessiya hisoblanmaydi.
Tsikl bosqichini oldindan aniq bilish mumkinmi?
Yo'q. Bosqichlar odatda kechikib aniqlanadi. Yetakchi ko'rsatkichlar faqat ehtimolni ko'rsatadi.
Tsikl valyuta kurslariga ta'sir qiladimi?
Stavka qarorlari va kapital oqimlari orqali ta'sir qilishi mumkin, lekin kurslarga boshqa omillar ham ta'sir qiladi.