Qisqa ta'rif
Soft landing (iqtisodiy yumshoq qo'nish) — iqtisodiy o'sish sekinlashadi, inflyatsiya pasayadi, lekin retsessiya (ishlab chiqarishning uzoq qisqarishi) boshlanmaydi. Hard landing (qattiq qo'nish) — sekinlashuv retsessiyaga yoki keskin pasayishga aylanadi.
Atama odatda markaziy bank siyosati bilan birga ishlatiladi. Markaziy bank inflyatsiyani tushirish uchun stavkani oshiradi. Kredit qimmatlashadi, talab susayadi. Savol shundaki, iqtisodiyot qanchalik sekinlashadi.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Aniqroq ta'rif va chegaraviy holatlar
Rasmiy, hamma tan olgan ta'rif yo'q. Iqtisodchilar odatda quyidagi belgilarga qaraydi:
| Belgi | Soft landing | Hard landing |
|---|---|---|
| YaIM o'sishi | Sekinlashadi, lekin ijobiy qoladi | Manfiy bo'ladi, ko'pincha ketma-ket choraklar davomida |
| Ishsizlik | Biroz oshadi yoki deyarli o'zgarmaydi | Sezilarli oshadi |
| Inflyatsiya | Maqsadga qarab pasayadi | Pasayadi, lekin talab qisqarishi hisobiga |
| Kredit bozori | Qattiqlashadi, lekin ishlaydi | Kredit tanqisligi (credit crunch) bo'lishi mumkin |
Chegaraviy holatlar:
- Bumpy landing — o'rtadagi holat: qisqa va yengil pasayish bo'ladi, keyin tiklanish keladi.
- No landing — stavka oshsa ham iqtisodiyot sekinlashmaydi, inflyatsiya esa yuqori qoladi.
- Qo'nish qanday bo'lganini ko'pincha faqat keyin, qayta ko'rib chiqilgan statistikadan bilish mumkin. Real vaqtda bu baho emas, taxmin.
- Inflyatsiya pasayishi (dezinflyatsiya) narxlar umumiy darajasining tushishi (deflyatsiya) bilan bir xil emas.
Misol (faraziy)
Faraziy davlatda inflyatsiya maqsaddan ancha yuqori. Markaziy bank stavkani bir necha marta bazis punktlar bilan oshiradi.
- Soft landing ssenariysi: iste'mol krediti kamayadi, narxlar o'sishi sekinlashadi. YaIM o'sishi pasayadi, lekin nolga tushmaydi. Ishsizlik deyarli o'zgarmaydi. Markaziy bank keyinroq stavkani pasaytirishni boshlaydi.
- Hard landing ssenariysi: kompaniyalar investitsiyani keskin qisqartiradi, ishdan bo'shatish ko'payadi. YaIM ketma-ket choraklar davomida qisqaradi. Aksiya indekslari bear market holatiga o'tadi. Investorlar xavfsizroq aktivlarga ko'chadi (flight to quality).
Atama qayerda uchraydi
- Markaziy bank qarorlari, matbuot anjumanlari va bayonotlari. O'zbekistonda bu O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz). Uning sahifasi: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.
- Investitsiya banklari va xalqaro tashkilotlarning iqtisodiy prognozlari.
- Platformalardagi iqtisodiy kalendar va yangiliklar lentasi. Masalan, inflyatsiya, YaIM va bandlik ma'lumotlari chiqqanda sharhlarda shu atama ishlatiladi.
- Fond indekslari, valyuta juftliklari va oltin bo'yicha bozor sharhlari.
Bozor bir ssenariyni kutib, boshqasi ro'y bersa, narx keskin harakatlanishi mumkin. Leverajli CFD va forex savdosida bunday harakatlar tufayli pulni tez yo'qotish mumkin. Bu haqda batafsil: Risklarni boshqarish.
Bog'liq atamalar
- Iqtisodiy tsikl
- Fundamental tahlil va makroiqtisodiyot
- Bozor korreksiyasi
- Black swan
- Dollar smile
- Treyding lug'ati
Ko'p beriladigan savollar
Soft landing nima?
Iqtisodiy o'sish va inflyatsiya pasayadi, lekin retsessiya boshlanmaydi.
Hard landing nima?
Sekinlashuv retsessiyaga aylanadi: ishlab chiqarish qisqaradi, ishsizlik oshadi.
Soft landing bo'lishini oldindan aniq bilish mumkinmi?
Yo'q. Real vaqtda faqat ehtimol baholanadi. Natija ko'pincha keyinroq, statistika qayta ko'rib chiqilgandan so'ng aniq bo'ladi.
Retsessiyaning rasmiy ta'rifi bormi?
Yagona ta'rif yo'q. Ko'p hollarda YaIMning ketma-ket choraklar davomida qisqarishi qo'llanadi. Ayrim davlatlarda esa bandlik va daromad ham hisobga olinadi.
Bu atama savdo qarori uchun signalmi?
Yo'q. Bu iqtisodiy holatni tasvirlovchi atama. U narx qayerga borishini aytmaydi.