Retsessiya nima: iqtisodiy tanazzul

Qisqa ta'rif

Retsessiya (iqtisodiy tanazzul) — iqtisodiy faollikning keng miqyosda va sezilarli muddat davomida pasayishi. Bunda ishlab chiqarish, daromadlar, bandlik va savdo hajmi birgalikda kamayadi.

Rasmiy ta'rif va chegaraviy holatlar

Amaliyotda ikki xil yondashuv ishlatiladi:

Texnik retsessiya. Real YaIM (yalpi ichki mahsulot, inflyatsiyasiz hisoblangan) ketma-ket kelgan choraklarda pasaysa, shunday deyiladi. Bu qoida oddiy, lekin rasmiy qonun emas.
Keng ta'rif. Ayrim mamlakatlarda maxsus qo'mitalar (masalan, AQShdagi NBER) faqat YaIMga emas, bandlik, real daromadlar, sanoat ishlab chiqarishi va chakana savdoga ham qaraydi. Ularning qarori ko'pincha retsessiya boshlanganidan ancha keyin e'lon qilinadi.

Tajribali treyderlar quyidagi holatlarni farqlashi kerak:

Sekinlashuv retsessiya emas. Agar o'sish pasaysa-yu, musbatligicha qolsa, bu iqtisodiy sekinlashuv hisoblanadi.
Ma'lumotlar qayta ko'rib chiqiladi. YaIMning dastlabki bahosi keyinroq o'zgarishi mumkin. Natijada texnik retsessiya qayta hisobdan keyin «yo'qolishi» yoki aksincha paydo bo'lishi mumkin.
Aholi jon boshiga YaIM. Umumiy YaIM o'sayotgan bo'lsa ham, aholi tez ko'payayotgan bo'lsa, jon boshiga to'g'ri keladigan ko'rsatkich pasayishi mumkin.
Stagflyatsiya. Retsessiya yuqori inflyatsiya bilan birga kelishi mumkin. Bunday holatda markaziy bankning tanlovi qiyinlashadi.

Retsessiya va depressiya

Depressiya — retsessiyaning ancha chuqur va uzoq davom etadigan shakli. Bunda ishsizlik keskin oshadi, kredit va savdo uzoq vaqt tiklanmaydi. Depressiya uchun aniq rasmiy chegara yo'q. Bu atama tarixiy jihatdan og'ir davrlar uchun ishlatiladi. Har bir depressiya retsessiyadir, lekin har bir retsessiya depressiya emas.

Shartli misol

Bu misol to'qima, raqamsiz keltirilgan:

X mamlakatida real YaIM ketma-ket choraklarda kamaydi.
Zavodlar buyurtmalarni qisqartirdi, ishsizlik oshdi, chakana savdo pasaydi.
Markaziy bank iqtisodiyotni qo'llab-quvvatlash uchun asosiy stavkani pasaytirdi.
Moliyaviy bozorlarda bunday davrlarda ko'pincha fond indekslari tushadi, kapital xavfsizroq hisoblangan aktivlarga o'tadi (flight to quality). Biroq bu qoida emas va har safar takrorlanmaydi.

O'zgarishlarni foizda hisoblash uchun kalkulyatorlar sahifasidan foydalanish mumkin.

Atama qayerda uchraydi

Yangiliklar va iqtisodiy kalendar. YaIM, ishsizlik va PMI hisobotlari e'lon qilinganda «retsessiya xavfi» iborasi tez-tez ishlatiladi.
Markaziy bank qarorlari. O'zbekistonda pul-kredit siyosati bo'yicha qarorlar O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) tomonidan qabul qilinadi. Ular haqidagi ma'lumot: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.
Bozor tahlili. Retsessiya kutilishi indekslar, oltin, neft va valyuta juftliklarining narxiga ta'sir qiladi. Bu haqda batafsil fundamental tahlil sahifasida yozilgan.

Retsessiya davrlarida bozorlarda volatillik oshishi mumkin. Leverajli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Shuning uchun risklarni boshqarish haqidagi sahifani ham o'qing.

Bog'liq atamalar

Ko'p beriladigan savollar

Retsessiya nima, oddiy qilib aytganda?

Iqtisodiyotning keng miqyosda va bir muddat davomida qisqarishi: ishlab chiqarish, daromad va bandlik birga pasayadi.

Recession belgilari qaysilar?

Real YaIMning pasayishi, ishsizlikning o'sishi, sanoat ishlab chiqarishi va chakana savdoning kamayishi, kreditlashning sustlashuvi.

Retsessiya va depressiyaning farqi nimada?

Depressiya — ancha chuqur va uzoq davom etadigan tanazzul. Uning rasmiy chegarasi yo'q.

Retsessiyani kim e'lon qiladi?

Bu mamlakatga bog'liq. Ko'pincha statistika idoralari yoki maxsus qo'mitalar e'lon qiladi, ko'pincha kechikish bilan.

Retsessiyada bozor albatta tushadimi?

Yo'q. Bozor reaksiyasi kutilmalarga, stavkalarga va boshqa omillarga bog'liq. Bu yerda prognoz berilmaydi.

Retsessiya nima