Qisqa ta'rif
Opsion premiyasi (option premium) — opsion xaridori opsion sotuvchisiga shartnoma bo'yicha huquq olgani uchun to'laydigan narx. Kundalik tilda uni "opsion narxi" ham deyishadi.
Opsion xaridorga aktivni belgilangan narxda (strike) sotib olish huquqini (call opsion) yoki sotish huquqini (put opsion) beradi, lekin majburiyat yuklamaydi. Premiya shu huquqning bahosi. Opsionlar derivativlar turiga kiradi.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Premiya nimadan tashkil topadi
Formal ta'rifda premiya ichki qiymat va vaqt qiymatining yig'indisi:
Premiya = ichki qiymat + vaqt qiymati
- Ichki qiymat — opsionni hozir ijro etilsa olinadigan foyda. Call uchun bu bazaviy aktiv narxi (S) va strike (K) farqi (S − K). Put uchun bu (K − S). Farq manfiy chiqsa, ichki qiymat nolga teng hisoblanadi.
- Vaqt qiymati — premiyaning qolgan qismi. U amal qilish muddati gacha qancha vaqt qolgani, kutilayotgan volatillik, foiz stavkalari va dividendlarga bog'liq.
Premiyaga ta'sir qiladigan asosiy omillar:
| Omil | Call premiyasi | Put premiyasi |
|---|---|---|
| Bazaviy aktiv narxi oshsa | oshadi | kamayadi |
| Muddat uzoqroq bo'lsa | odatda oshadi | odatda oshadi |
| Volatillik oshsa | oshadi | oshadi |
Opsion premiyasini hisoblash: misol
Bu shartli misol, raqamlar o'rniga harflar ishlatilgan:
- Call opsion, strike = K, bazaviy aktiv narxi = S, bunda S strike'dan yuqori.
- Bozorda opsion birlik uchun P premiya bilan kotirovka qilinmoqda.
- Ichki qiymat = S − K.
- Vaqt qiymati = P − (S − K).
- Jami to'lanadigan summa = P × kontrakt hajmi × kontraktlar soni.
- Xaridor uchun zararsizlik nuqtasi muddat oxirida: call uchun K + P, put uchun K − P.
Xaridorning eng katta mumkin zarari to'langan premiya bilan cheklanadi. Sotuvchi premiyani oladi, lekin uning zarari premiyadan ancha katta bo'lishi mumkin. Call sotuvchisida zarar nazariy jihatdan cheklanmagan. Shuning uchun sotuvchidan odatda garov talab qilinadi.
Atama qayerda uchraydi
- Opsion zanjiri (option chain): Bid, Ask va Last ustunlari aynan premiya kotirovkalari.
- Hisobotlar va hisob vypiskasi: "premium paid" (to'langan) va "premium received" (olingan) qatorlari.
- Yangiliklar: "opsion premiyalari oshdi" degan ibora odatda kutilayotgan volatillik o'sganini bildiradi.
Chegaraviy holatlar
- Pulsiz (out-of-the-money) opsion premiyasi faqat vaqt qiymatidan iborat.
- Muddat oxirida vaqt qiymati yo'qoladi va premiya ichki qiymatga teng bo'ladi.
- Yevropa uslubidagi chuqur pulli put (yuqori stavkalarda) yoki dividend to'lanadigan aktivga call opsion ichki qiymatdan arzonroq savdo qilinishi mumkin. Bunda vaqt qiymati manfiy bo'ladi.
- Valyuta bozoridagi "forward premium" boshqa tushuncha, u forward points bilan bog'liq.
Opsionlar leverajli vosita hisoblanadi. Premiya tez kamayib ketishi mumkin, sotuvchi esa premiyadan katta zarar ko'rishi mumkin. Batafsil: Risklarni boshqarish.
Bog'liq atamalar
- Delta (optsion) — bazaviy aktiv narxi o'zgarganda premiya qanchalik o'zgarishini ko'rsatadi.
- Hedge ratio
- Forvard kontrakt va Fyuchers kontrakt
- Treyding lug'ati
Ko'p beriladigan savollar
Opsion premiyasi va opsion narxi bir xil narsami?
Ha, amalda bu atamalar bir ma'noda ishlatiladi. Ikkalasi ham opsion uchun to'lanadigan summani bildiradi.
Premiya qaytariladimi?
Yo'q. Opsion ijro etilmasa ham xaridor to'lagan premiya sotuvchida qoladi.
Premiya komissiyaga kiradimi?
Yo'q. Komissiya broker yoki birja haqi bo'lib, premiyadan alohida hisoblanadi.
Opsion operatsiyalaridan olingan daromad soliqqa tortiladimi?
Soliq kodeksiga ko'ra, Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Shaxsiy holatingizga qanday qo'llanilishini soliq organlaridan aniqlang.