Moral hazard nima?

Qisqa ta'rif

Moral hazard (o'zbekchada axloqiy xavf) zarar xarajatini boshqa tomon ko'tarishini bilgan tomonning ko'proq tavakkal qilishidir.

Masalan, kimdir yo'qotish o'z cho'ntagidan chiqmasligini bilsa, ehtiyotkorligini kamaytiradi. Natijada risk o'sadi, oqibatini esa uchinchi tomon to'laydi.

Rasmiy ta'rif

Iqtisodiyot nazariyasida moral hazard shartnoma tuzilgandan keyin paydo bo'ladigan axborot nosimmetrikligi holatidir. Uni yashirin harakat (hidden action) muammosi deb ham atashadi.

• Principal — riskni ko'taruvchi tomon: sug'urtachi, kreditor, investor yoki davlat.
• Agent — harakat qiluvchi tomon: sug'urtalangan shaxs, qarz oluvchi, fond menejeri yoki bank.
• Principal agentning xatti-harakatini to'liq kuzata olmaydi. Agent esa natijaning faqat bir qismiga javob beradi, shuning uchun ko'proq tavakkal qilishga moyil bo'ladi.

Adverse selection (salbiy tanlov) bilan farqi: salbiy tanlov shartnomadan oldin yashirilgan ma'lumot tufayli yuzaga keladi, moral hazard esa shartnomadan keyingi xatti-harakat tufayli.

Misol (faraziy holat)

Faraziy bank omonatchilar pulini yuqori riskli kreditlarga beradi. Omonatlar sug'urtalangan, bank yirik bo'lgani uchun inqiroz paytida davlat uni qutqaradi degan taxmin ham bor.

• Kreditlar qaytsa, yuqori foyda bank aksiyadorlari va rahbariyatiga tegadi.
• Kreditlar qaytmasa, zararning katta qismini sug'urta fondi yoki soliq to'lovchilar qoplaydi.

Bu nosimmetrik holat: foyda xususiy, zarar umumiy. Bank risk darajasini tanlaydi, oqibatini esa boshqalar ko'taradi. Aynan shu moral hazard.

Xuddi shunday holat boshqaning pulini boshqaradigan menejerda ham kuzatiladi. Uning mukofoti daromadga bog'liq bo'lsa-yu, zararga javob bermasa, u yo'qotish riskini kamroq hisobga oladi.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklarda — banklarni qutqarish (bailout), "too big to fail" (qulatish uchun juda katta) muhokamalarida, markaziy banklarning favqulodda likvidlik berishi haqidagi xabarlarda.
• Hisobot va tahlillarda — markaziy banklar va xalqaro tashkilotlarning moliyaviy barqarorlik hisobotlarida, reyting agentliklarining davlat ko'magi haqidagi xulosalarida.
• Treyding platformalarida — atama odatda iqtisodiy yangiliklar lentasida va makro sharhlarda uchraydi. Bu haqda batafsil: Fundamental tahlil.

Chekka holatlar

• Bail-in va bailout. Bailoutda zararni tashqi manba qoplaydi va moral hazard kuchayadi. Bail-inda zararni bank kreditorlari va aksiyadorlari ko'taradi, shuning uchun u moral hazardni kamaytirish vositasi sifatida qo'llanadi.
• Sug'urta. O'z ulushini to'lash sharti (franshiza) va limitlar zararning bir qismini sug'urtalangan shaxsga qaytaradi.
• Garov. Garov va haircut qarz oluvchini o'z mablag'i bilan riskda qatnashishga majbur qiladi.
• Leverajli savdo. Kredit yelkasi bilan savdoda zararni aynan treyder ko'taradi. Leverajli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Riskni boshqa tomon qoplaydi deb o'ylash xato.

Bog'liq atamalar

• Bank run va qisman zaxira bankingi
• Moliyaviy yuqumlanish va credit crunch
• Default va kontragent
• A-book va B-book — manfaatlar to'qnashuvi mavzusi
• Risklarni boshqarish va Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Moral hazard nima, oddiy qilib aytganda?

Zarar boshqa tomonga tushishini bilgan kishining ko'proq tavakkal qilishi.

Axloqiy xavf so'zma-so'z axloq haqidami?

Yo'q. Bu iqtisodiy atama va rag'batlar tuzilishini tasvirlaydi, kishining shaxsiy axloqini emas.

Moral hazard misoli qanday bo'ladi?

Davlat qutqarishiga ishongan bank riskli kreditlar beradi: foyda bankda qoladi, zarar esa sug'urta fondi yoki soliq to'lovchilarga tushadi.

Moral hazard va adverse selection bir narsami?

Yo'q. Adverse selection shartnomadan oldingi yashirin ma'lumotga, moral hazard esa shartnomadan keyingi yashirin harakatga tegishli.

Moral hazardni qanday kamaytirishadi?

Zararning bir qismini risk oluvchining o'ziga qaytarish orqali: garov, franshiza, bail-in qoidalari, kuzatuv va mukofotni uzoq muddatli natijaga bog'lash.