Muqobil xarajat (opportunity cost) nima

Qisqa ta'rif

Muqobil xarajat (inglizcha opportunity cost, ba'zan "imkoniyat narxi" deyiladi) — tanlov qilganda voz kechilgan eng qimmatli muqobil variantdan olinishi mumkin bo'lgan foyda.

Pul, vaqt yoki kapital cheklangan. Ularni biror ishga sarflasangiz, boshqa ishga sarflash imkonini yo'qotasiz. Muqobil xarajat shu yo'qotilgan imkoniyatning qiymatidir.

Rasmiy ta'rif

Iqtisodiyotda muqobil xarajat quyidagicha ifodalanadi:

Muqobil xarajat = voz kechilgan eng qimmatli muqobilning daromadi − tanlangan variantning daromadi

Natija musbat bo'lsa, tanlangan variant muqobildan kam daromad bergan. Manfiy bo'lsa, tanlov o'zini oqlagan.

Buxgalteriya xarajati faqat amalda to'langan pulni hisobga oladi. Iqtisodiy xarajat esa unga muqobil xarajatni, ya'ni yashirin xarajatni ham qo'shadi.

Ishlangan misol (faraziy)

Faraz qiling, sizda A summa bor va ikkita variant ko'rib chiqyapsiz:

Siz pozitsiyani tanladingiz. Shu davrda depozit sizga B summa foiz berishi mumkin edi. Pozitsiya esa C summa natija berdi.

• C summa B summadan kichik bo'lsa, farq — sizning muqobil xarajatingiz.
• Pozitsiya zarar bilan yopilgan bo'lsa, muqobil xarajat ko'rilgan zarar va olinmagan depozit foizining yig'indisiga teng.

Haqiqiy raqamlar bilan hisoblash uchun kalkulyatorlar bo'limidagi foiz va daromadlilik vositalaridan foydalaning.

Atama qayerda uchraydi

• Markaziy bank yangiliklari. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) asosiy stavkani o'zgartirganda, sharhlarda "pulni ushlab turishning muqobil xarajati oshdi yoki kamaydi" degan iboralar uchraydi. Stavka qancha yuqori bo'lsa, foizsiz aktivni (masalan, oltinni) ushlab turish shuncha "qimmatlashadi". Batafsil: Fundamental tahlil, Oltin.
• Marja va treyding. Pozitsiya uchun band qilingan marja boshqa maqsadga ishlatilmaydi. Bu band qilingan kapitalning muqobil xarajati.
• Hisobotlar. Fondlar va kompaniyalar natijasini benchmark yoki risksiz stavka bilan solishtiradi. Bu muqobil xarajatni o'lchashning bir usuli.

Leverajli CFD va forex savdosida mablag'ni tez yo'qotish mumkin. Shuning uchun muqobil xarajat faqat "olinmagan foyda" emas, real zarar bilan birga ham ko'rib chiqiladi. Qarang: Risklarni boshqarish.

Chegaraviy holatlar

• Riskni tenglashtirish. Risksiz depozitni riskli aktiv bilan to'g'ridan-to'g'ri solishtirish noto'g'ri xulosaga olib kelishi mumkin. Taqqoslashni risk darajasini hisobga olib qilish kerak.
• Sunk cost. Qaytarib bo'lmaydigan, allaqachon sarflangan xarajat muqobil xarajatga kirmaydi.
• Soliq. Variantlar soliqdan keyin solishtiriladi. Masalan, hosila vositalardan olingan daromad haqida: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Shaxsiy holatingizni soliq organida aniqlang.
• Likvidlik va vaqt. Pulni tez qaytarib olish imkoni ham qiymatga ega. Muddatli variantlarni Future va present value orqali bir vaqtga keltirib solishtirish kerak.

Bog'liq atamalar

• Yillik daromadlilik
• CAGR
• Capital gain va loss
• Bazis punkt
• Exposure
• Jamg'arma, investitsiya, kredit
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Muqobil xarajat va imkoniyat narxi bir narsami?

Ha. Ikkalasi ham inglizcha opportunity cost atamasining tarjimasi.

Muqobil xarajat hisobvaraq vypiskasida ko'rinadimi?

Yo'q. Bu yashirin xarajat, u hisobotlarda alohida qator sifatida chiqmaydi. Uni o'zingiz solishtirish orqali baholaysiz.

Investitsiyada muqobil xarajat qanday baholanadi?

Tanlangan variant natijasi o'xshash risk va muddatdagi muqobil variant natijasi bilan, soliq va xarajatlardan keyin solishtiriladi.

Muqobil xarajat manfiy bo'lishi mumkinmi?

Formula bo'yicha ha. Bu tanlangan variant voz kechilgan muqobildan ko'proq natija berganini bildiradi.