Davlat qarzi (sovereign debt) nima

Qisqa ta'rif

Davlat qarzi (inglizcha sovereign debt, o'zbekcha "suveren qarz") hukumatning o'z nomidan olgan va hali qaytarmagan qarzlari yig'indisi. Hukumat bu qarzni davlat obligatsiyalari chiqarib yoki bank, xalqaro tashkilot va boshqa davlatlardan kredit olib shakllantiradi.

Aniqroq ta'rif va chegaraviy holatlar

Statistikada hamma qarz bir xil hisoblanmaydi. Hisobotni o'qishda quyidagi farqlarga e'tibor bering:

• Ichki va tashqi qarz. Ichki qarz rezident kreditorlar oldidagi qarz. Tashqi qarz norezident kreditorlar oldidagi qarz bo'lib, ko'pincha xorijiy valyutada olinadi.
• Markaziy hukumat va umumiy hukumat. Ayrim hisobotlar faqat markaziy hukumatni, boshqalari mahalliy byudjetlar va davlat fondlarini ham qamrab oladi.
• Kafolatlangan qarz. Davlat korxonasi olgan, ammo hukumat kafolat bergan kredit. U to'g'ridan-to'g'ri qarzdan alohida ko'rsatilishi mumkin.
• Yalpi va sof qarz. Sof qarz yalpi qarzdan hukumatning likvid moliyaviy aktivlarini ayirib hisoblanadi.
• Markaziy bank majburiyatlari odatda hukumat qarziga kiritilmaydi.

Davlat obligatsiyalari bozorda sotiladigan qarz qog'ozlaridir. Ular davlat qarzining bir qismi, uning hammasi emas: kreditlar ham qarz hisoblanadi.

Gipotetik misol

Faraz qilaylik, hukumat byudjet taqchilligini qoplash uchun obligatsiya chiqardi. Investorlar uni sotib oladi. Hukumat muddat davomida kupon to'laydi, muddat oxirida esa nominal qiymatni qaytaradi.

Agar obligatsiya xorijiy valyutada chiqarilgan bo'lsa-yu, keyin milliy valyuta qadrsizlansa, qarzning xorijiy valyutadagi summasi o'zgarmaydi. Ammo uni milliy valyutada ifodalasak, qarz kattaroq ko'rinadi va uni qaytarish byudjetga qimmatroq tushadi. Milliy valyutaga qayta hisoblashda odatda rasmiy kurs olinadi. O'zbekistonda bu kursni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi.

Daromadlilik va kupon hisob-kitoblarini o'z raqamlaringiz bilan tekshirish uchun Kalkulyatorlar sahifasidan foydalaning.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklarda: "qarz/YaIM nisbati oshdi", "obligatsiya auksioni", "default xavfi", "reyting pasaytirildi" kabi iboralarda.
• Hisobotlarda: moliya vazirliklarining choraklik qarz hisobotlarida, to'lov balansi statistikasida, xalqaro tashkilotlar sharhlarida.
• Platformalarda: iqtisodiy taqvimlarda auksion natijalari va byudjet ma'lumotlari ko'rinishida.

Treyderlar davlat qarzi haqidagi yangiliklarni obligatsiya daromadliligi va valyuta kursiga ta'siri sababli kuzatadi. Bu ta'sir oldindan aniq emas. Leveraj bilan CFD va forex savdosida tez pul yo'qotish mumkin.

Bog'liq atamalar

• Qarz/YaIM nisbati
• Byudjet taqchilligi
• Default (to'lovga layoqatsizlik)
• Kupon (obligatsiya)
• Obligatsiya auksioni
• Yevroobligatsiya
• Bund va Gilt
• Duration (obligatsiya)
• Credit spread
• Austerity siyosati
• Fundamental tahlil

Ko'p beriladigan savollar

Davlat qarzi va davlat obligatsiyalari bir narsami?

Yo'q. Obligatsiyalar davlat qarzining bozorda sotiladigan qismi. Qarzga kreditlar ham kiradi.

Suveren qarz nima uchun "suveren" deyiladi?

Qarz oluvchi suveren davlat, ya'ni o'z hukumati va qonunchiligiga ega davlat bo'lgani uchun.

Tashqi qarz nima uchun alohida kuzatiladi?

U ko'pincha xorijiy valyutada bo'ladi. Shuning uchun milliy valyuta kursi qarz yukiga bevosita ta'sir qiladi.

Davlat qarzi yuqori bo'lsa, davlat albatta defolt qiladimi?

Yo'q. Qarzni to'lash qobiliyati iqtisodiy o'sishga, foiz xarajatlariga, qarz valyutasiga va kreditorlar tarkibiga ham bog'liq.