Insayder savdo nima

Qisqa ta'rif

Insayder savdo (insider trading) — kompaniya yoki aktiv haqidagi hali ommaga e'lon qilinmagan, narxga ta'sir qila oladigan axborotdan foydalanib, qimmatli qog'oz yoki unga bog'liq vosita bilan savdo qilish.

Bunday axborot insayder axborot deyiladi. Uni odatda kompaniya xodimlari, rahbarlari, auditorlar, maslahatchilar yoki ulardan xabar olgan shaxslar biladi.

Rasmiy ta'rif

Ko'p yurisdiksiyalarda insayder savdo uch shart bilan aniqlanadi:

• Axborot ommaviy emas — u rasmiy kanallar orqali e'lon qilinmagan.
• Axborot muhim — oqilona investor uni bilsa, savdo qarorini o'zgartirishi mumkin.
• Shaxs axborotdan foydalangan — o'zi savdo qilgan yoki boshqaga yetkazgan.

Aksiyaning o'zi bilan bo'lgani kabi, uning hosila vositalari bilan (opsion, fyuchers, CFD) qilingan savdo ham shu tushunchaga kirishi mumkin. Hosila vositalar haqida: Derivativlar.

Shartli misol

Bu misol shartli, raqamlarsiz.

Kompaniya A boshqa kompaniyani sotib olish bo'yicha muzokara olib bormoqda. Kelishuv hali e'lon qilinmagan. Muzokarada qatnashgan yurist bu haqda do'stiga aytadi. Do'sti e'londan oldin sotib olinadigan kompaniya aksiyalarini xarid qiladi. E'londan keyin aksiya narxi oshadi va u pozitsiyani yopadi.

Bu yerda yurist axborotni yetkazgan shaxs (tipper), do'sti esa uni olgan shaxs (tippee). Ko'p huquq tizimlarida ikkalasi ham javobgar bo'lishi mumkin.

Chegaraviy holatlar

• Qonuniy insayder bitimlari. Kompaniya rahbarlari o'z aksiyalarini sotib olishi yoki sotishi mumkin, lekin oshkor qilish qoidalariga rioya qilishi va taqiqlangan davrlarda (blackout period) savdo qilmasligi kerak.
• Mozaika nazariyasi. Ochiq manbalardagi ko'p kichik ma'lumotlarni tahlil qilib xulosa chiqarish odatda insayder savdo hisoblanmaydi. Bu fundamental tahlilning odatiy qismi.
• Mish-mishlar. Tasdiqlanmagan gap bilan savdo qilish ham chegaraviy holat: manba ichki shaxs bo'lsa, xavf bor. Yaqin atama: Buy the rumour, sell the fact.
• Front running. Bu mijoz buyurtmasi haqidagi axborotdan foydalanib, undan oldin savdo qilish. U insayder savdoga o'xshaydi, lekin alohida tushuncha: Front running.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklarda — regulyatorlarning tergov va jarimalari haqidagi xabarlarda.
• Kompaniya hisobotlarida — rahbarlar va yirik aksiyadorlarning bitimlari haqidagi oshkor qilish hujjatlarida.
• Broker va bank hujjatlarida — mijoz shartnomalaridagi bozorni suiiste'mol qilishni taqiqlovchi bandlarda va compliance qoidalarida.

O'zbekistonda

O'zbekistonda kapital bozorini NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi tartibga soladi. Insayder axborot bo'yicha amaldagi qoidalarni regulyatorning rasmiy manbalaridan tekshiring. Umumiy mavzu: Tartibga solish va xavfsizlik.

Yangiliklarga asoslangan savdo ham narxning keskin harakatiga olib kelishi mumkin. Leverajli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin: Risklarni boshqarish.

Bog'liq atamalar

• Compliance
• Front running
• Free float
• Dealer
• Delisting
• Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Insayder savdo nima?

Ommaga e'lon qilinmagan, narxga ta'sir qiluvchi axborot asosida savdo qilish.

Insayder axborot qanday axborot?

Hali oshkor qilinmagan va investor qaroriga ta'sir qila oladigan axborot: hisobot natijalari, birlashish, rahbariyat o'zgarishi va shunga o'xshashlar.

Kompaniya xodimi o'z kompaniyasi aksiyasini sotib olsa, bu insayder savdomi?

Har doim emas. Agar u ommaviy bo'lmagan muhim axborotdan foydalanmasa va oshkor qilish qoidalariga rioya qilsa, bitim qonuniy bo'lishi mumkin.

CFD bilan ham insayder savdo bo'ladimi?

Ha, bo'lishi mumkin. Ko'p huquq tizimlarida hosila vositalar orqali qilingan savdo ham shu qoidalarga kiradi.

Insayder savdo bilan front running farqi nima?

Insayder savdo emitent haqidagi ichki axborotga asoslanadi. Front running esa mijozning kutilayotgan buyurtmasi haqidagi axborotga asoslanadi.