Sukuk nima?

Sukuk nima: qisqa ta'rif

Sukuk islomiy moliyada ishlatiladigan qimmatli qog'oz. Uni ko'pincha «islomiy obligatsiyalar» deb atashadi, lekin bu nom aniq emas. Oddiy obligatsiya qarz hujjati: investor pul qarz beradi va buning uchun foiz oladi. Sukuk esa egalik ulushini bildiradi. Investor biror aktivdan, loyihadan yoki biznes faoliyatidan ulushga ega bo'ladi va daromadni shu aktiv keltiradigan pul oqimidan oladi.

Bu farqning sababi islomiy moliyaning asosiy taqiqlari. Qarz ustidan olinadigan oldindan belgilangan qo'shimcha to'lov riba hisoblanadi. Shartnomadagi haddan ortiq noaniqlik gharar, tavakkal o'yin esa maysir deyiladi. Bu tushunchalar haqida batafsil Riba nima? va Gharar va maysir sahifalarida yozilgan. Umumiy asoslar Islomiy moliya tamoyillari sahifasida bor.

Sukuk qanday ishlaydi: umumiy sxema

Ko'pchilik sukuk chiqarishlarida quyidagi ishtirokchilar bo'ladi:

• Tashabbuskor (originator): mablag' jalb qilmoqchi bo'lgan davlat, bank yoki kompaniya.
• Maxsus maqsadli kompaniya (SPV): aktivni egallab turadigan va sukukni chiqaradigan alohida yuridik shaxs.
• Investorlar: sukuk sertifikatlarini sotib olib, aktivdagi ulushga ega bo'ladiganlar.
• Shariat kengashi: tuzilma shariat talablariga mosligi haqida xulosa beradigan ulamolar guruhi.

Jarayon soddalashtirilganda shunday ko'rinadi: SPV investorlardan pul yig'adi, shu pulga aktiv sotib oladi yoki shartnoma tuzadi, aktivdan keladigan daromadni investorlarga taqsimlaydi. Muddat oxirida aktiv odatda tashabbuskorga qaytarib sotiladi va investorlarga asosiy summa qaytadi.

Asosiy tuzilmalar

Ijara sukuk

Ijara ijara shartnomasi. Ijara sukukda SPV tashabbuskordan bino, yer yoki uskuna kabi real aktivni sotib oladi va uni yana tashabbuskorga ijaraga beradi. Tashabbuskor to'laydigan ijara haqi investorlarga taqsimlanadi. Muddat oxirida tashabbuskor aktivni qaytarib sotib oladi.

Ijara sukuk eng keng tarqalgan va eng ko'p o'rganilgan tuzilmalardan biri. Daromad pul ustidan emas, aktivdan foydalanish haqidan olingani uchun ko'p ulamolar uni maqbul deb hisoblaydi. Ijara shartnomasining o'zi haqida Murabaha, ijara, musharaka sahifasida o'qishingiz mumkin.

Murabaha sukuk

Murabaha tannarx ustiga ochiq e'lon qilingan ustama bilan sotish. Murabaha sukukda SPV investorlar puliga tovar sotib oladi va uni tashabbuskorga muddatli to'lov sharti bilan ustama narxda sotadi. Investorlar tashabbuskorning to'lov majburiyatidan ulush oladi.

Muhim cheklov bor: sotuvdan keyin investorlar qo'lida aktiv emas, qarz talabi qoladi. Ko'pchilik ulamolar qarzni nominal qiymatdan boshqa narxda sotishni riba deb biladi. Shuning uchun murabaha sukuk odatda ikkilamchi bozorda erkin savdo qilinmaydi yoki muddat oxirigacha ushlab turiladi. Ayrim mintaqalardagi shariat kengashlari bu masalada yumshoqroq yondashgan, lekin bu qarash keng qabul qilinmagan.

Wakala sukuk

Wakala vakillik shartnomasi. Wakala sukukda investorlar tashabbuskorni o'z vakili (wakil) qilib tayinlaydi. Vakil yig'ilgan pulni aktivlar portfeliga joylashtiradi va boshqaradi. Portfel ko'pincha aralash bo'ladi: ijaradagi aktivlar, murabaha talablari va boshqa shartnomalar. Vakil kelishilgan daromaddan ortig'ini o'ziga rag'bat sifatida olishi mumkin.

Wakala sukuk ikkilamchi bozorda savdo qilinishi uchun portfelning asosiy qismi real aktivlardan iborat bo'lishi kerakligi haqida standartlarda talab bor. Qarz talablari ko'payib ketsa, sukuk qarz hujjatiga yaqinlashadi va savdo qilish masalasi murabaha sukukdagi kabi bo'ladi.

Boshqa turlari

Bulardan tashqari mudaraba (bir tomon kapital, ikkinchisi mehnat beradigan sheriklik) va musharaka (ikkala tomon kapital qo'shadigan sheriklik) asosidagi sukuklar ham bor. Ularda foyda va zarar sheriklar o'rtasida taqsimlanadi, shuning uchun ular egalik g'oyasiga eng yaqin turlar hisoblanadi.

Sukuk va oddiy obligatsiya: farqlar

Amalda ko'p sukuklarning to'lov jadvali va xavf darajasi oddiy obligatsiyaga o'xshab ketadi. Aynan shu o'xshashlik ulamolar orasida bahs mavzusi.

Standartlar va turli shariat qarashlari

Sukuk bo'yicha eng ko'p tilga olinadigan xalqaro manba AAOIFI (Islomiy moliya institutlari uchun buxgalteriya va audit tashkiloti). Uning shariat standartlarida investitsion sukuk alohida ko'rib chiqilgan: sukuk egalari aktivga haqiqiy egalik qilishi, aktiv xavfini ham o'z zimmasiga olishi kerakligi ta'kidlanadi.

Bahsli asosiy masalalar:

• Aktivga asoslangan va aktiv bilan ta'minlangan sukuk. Ko'p sukuklarda investorlar aktivga huquqiy jihatdan to'liq ega bo'lmaydi; ular amalda tashabbuskorning to'lov qobiliyatiga tayanadi. Tanqidchilar bunday sukukni «nomi o'zgargan obligatsiya» deb ataydi. Boshqa ulamolar esa shartnomalar zanjiri shariat talablariga javob bersa, bu maqbul deb hisoblaydi.
• Nominal qiymatda qaytarib sotib olish va'dasi. Tashabbuskor muddat oxirida aktivni boshlang'ich narxda qaytarib olishga va'da bersa, investor kapitali amalda kafolatlangan bo'ladi. Taniqli ulamo Muhammad Taqi Usmoniy bu amaliyotni musharaka va mudaraba sukuklarida tanqid qilgan. Shundan keyin AAOIFI shariat kengashi bu masalada tushuntirish bayonotini e'lon qilgan. Ijara sukukda esa bunday va'da ko'pincha maqbul deb qaraladi.
• Mintaqaviy farqlar. Masalan, Malayziyadagi milliy shariat maslahat kengashi ayrim masalalarda (qarz talablarini sotish kabi) Fors ko'rfazi mamlakatlaridagi ko'p ulamolarga qaraganda yumshoqroq yondashgan. Shuning uchun bir mamlakatda maqbul topilgan sukuk boshqa joyda shubhali sanalishi mumkin.

Biz o'zimizdan hukm chiqarmaymiz. Muayyan sukuk siz uchun maqbulmi, bu uning hujjatlari va shariat kengashi xulosasiga, shuningdek o'zingiz ishonadigan malakali ulamo fikriga bog'liq. Mavzuning umumiy sharhi Islomiy moliya va treyding bo'limida bor.

Sukuk xavfsiz degani emas

Sukuk shariatga mos bo'lishi undan zarar ko'rmaslikni anglatmaydi. Asosiy xavflar:

• Kredit xavfi: tashabbuskor to'lovni kechiktirishi yoki to'lay olmasligi mumkin.
• Likvidlik xavfi: ikkilamchi bozor tor, kerak paytda sotish qiyin bo'lishi mumkin.
• Valyuta xavfi: sukuk xorijiy valyutada bo'lsa, so'm kursi o'zgarishi natijaga ta'sir qiladi. Rasmiy kurslarni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi; ular Markaziy bank kursi sahifasida bor.
• Huquqiy xavf: nizo chiqqanda sud aktivga egalikni qanday talqin qilishi mamlakat qonunlariga bog'liq.

Sukukni leverajli (kredit yelkali) CFD yoki forex savdosi bilan aralashtirmang: bu butunlay boshqa vosita va unda pul tez yo'qotilishi mumkin.

O'zbekistonda nimaga e'tibor berish kerak

O'zbekistonda qimmatli qog'ozlar bozori qonun bilan tartibga solinadi. «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi. Amalda esa qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Hozir bu vakolatni NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Vositachining litsenziyasini NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri orqali tekshirish mumkin.

Xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlar uchun alohida qoida bor: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi.

Soliq jihatidan: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Sukuk daromadiga qaysi stavka va tartib qo'llanishini soliq organlaridan yoki maslahatchidan aniqlang.

Batafsil: Qonun va xavfsizlik, Omonat va aksiyalar, Halol aksiyalar, Investitsiya zakoti.

Ko'p beriladigan savollar

Sukuk obligatsiyami?

To'liq emas. Sukuk aktivdagi ulushni bildiradi, obligatsiya esa qarz hujjati. Lekin ko'p sukuklarning to'lov tartibi obligatsiyaga o'xshaydi.

Sukuk daromadi foiz emasmi?

Daromad ijara haqi, savdo ustamasi yoki foyda ulushi sifatida tuzilgan. Bu tuzilma haqiqatan foizdan farq qiladimi, ulamolar orasida bahs bor.

Qaysi tuzilma eng ishonchli?

Ishonchlilik tuzilma nomiga emas, tashabbuskorning to'lov qobiliyatiga va hujjatlarga bog'liq. Shariat jihatidan ijara va sheriklikka asoslangan sukuklar ko'proq qabul qilingan.

Murabaha sukukni nima uchun sotib bo'lmaydi?

Uning ortida qarz talabi turadi. Ko'pchilik ulamolar qarzni nominal qiymatdan boshqa narxda sotishni man qiladi.

Sukuk halol ekanini qanday bilaman?

Chiqarish hujjatlari va shariat kengashi xulosasini o'qing, kerak bo'lsa o'zingiz ishonadigan ulamoga murojaat qiling. Biz hukm bermaymiz.