Islomiy moliya nima
Islomiy moliya shariat, ya'ni islom huquqi qoidalariga mos keladigan moliyaviy munosabatlar tizimi. U pul, savdo, investitsiya, sug'urta va kreditni qamrab oladi. Maqsad foyda olishni taqiqlash emas. Maqsad foydaning qanday yo'l bilan olinishini tartibga solish.
Islom moliya asoslari Qur'on, sunnat, ijmo (ulamolar kelishuvi) va qiyosga tayanadi. Zamonaviy moliyaviy mahsulotlar uchun bu manbalarni xalqaro standart tashkilotlari va milliy fatvo kengashlari talqin qiladi.
Bu sahifa o'z hukmini bermaydi. Shaxsiy vaziyatingiz bo'yicha ishonchli olimga yoki rasmiy fatvo idorasiga murojaat qiling. Mavzuning umumiy sharhi Islomiy moliya va treyding sahifasida.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Asosiy tamoyillar
Riba taqiqi
Riba deganda qarz yoki ayrim tovarlar almashinuvidan olinadigan asossiz qo'shimcha tushuniladi. Ulamolar uning asosiy turlarini ajratadi:
- Riba an-nasiya: qarz muddati evaziga olinadigan qo'shimcha. An'anaviy bank foizi odatda shu turga kiritiladi.
- Riba al-fadl: bir turdagi ribaviy tovarlarni (oltin, kumush va hadisda sanalgan ayrim oziq-ovqat mahsulotlarini) teng bo'lmagan miqdorda almashtirish.
Pul almashinuvi (sarf) uchun ko'pchilik ulamolar qo'ldan-qo'lga, ya'ni darhol topshirish shartini qo'yadi. Batafsil: Riba nima?
Gharar (noaniqlik)
Gharar shartnomadagi haddan tashqari noaniqlik. Narx, tovar, muddat yoki tovarni topshirish imkoniyati noma'lum bo'lsa, shartnoma gharar sababli shubhali yoki botil hisoblanishi mumkin. Har qanday risk gharar emas. Kundalik savdodagi oddiy noaniqlik kechiriladi. Muammo shartnoma asosining o'zi noma'lum bo'lganida paydo bo'ladi.
Maysir (qimor)
Maysir natijasi tasodifga bog'liq va bir tomonning yutug'i boshqa tomonning yo'qotishidan iborat bo'lgan bitimlar. Spekulyatsiya qachon maysirga aylanishi borasida ulamolar turlicha fikr bildiradi. Ikkala tushuncha haqida batafsil: Gharar va maysir
Aktivga tayanish
Islomiy moliyada bitim real aktiv yoki xizmatga bog'langan bo'lishi kerak. Pulning o'zi mahsulot sifatida emas, ayirboshlash vositasi sifatida qaraladi. Shu sababli murabaha (ustama bilan sotish), ijara va sukuk (aktivga egalik ulushini ifodalovchi sertifikat) kabi vositalar real mulkka tayanadi. Qarang: Sukuk nima? va Murabaha, ijara, musharaka
Risk va foydani bo'lishish
Kapital egasi kafolatlangan foiz olmaydi. U loyiha natijasiga sherik bo'ladi. Musharaka (sheriklik) va mudoraba (bir tomon kapital, boshqasi mehnat qo'shadigan sheriklik) shu tamoyilga asoslanadi. Foyda kelishilgan nisbatda bo'linadi. Zarar odatda kapital ulushiga qarab taqsimlanadi.
Halol faoliyat sohalari
Mablag' harom deb hisoblangan sohalarga yo'naltirilmasligi kerak. Bularga spirtli ichimliklar, cho'chqa mahsulotlari, qimor, foizli bank faoliyati va shunga o'xshash sohalar kiradi. Aksiyalarni saralash mezonlari: Halol aksiyalar
| Tamoyil | Mazmuni | Qaysi vositalarga ta'sir qiladi |
|---|---|---|
| Riba taqiqi | Qarz evaziga qo'shimcha olinmaydi | Bank foizi, swap, foizli obligatsiyalar |
| Gharar | Shartnoma asosida haddan tashqari noaniqlik bo'lmasligi | Opsionlar, ayrim derivativlar |
| Maysir | Tasodifga asoslangan yutuq-yutqiz bitimlar taqiqlanadi | Qimor, ayrim spekulyativ bitimlar |
| Aktivga tayanish | Bitim real mulk yoki xizmatga bog'langan bo'ladi | Sukuk, murabaha, ijara |
| Riskni bo'lishish | Foyda va zarar sheriklar o'rtasida taqsimlanadi | Musharaka, mudoraba |
| Halol soha | Mablag' harom sohalarga yo'naltirilmaydi | Aksiyalar, fondlar |
Standartlar va fatvo manbalari
Shariat moliya qoidalarini amaliyotga aylantiradigan asosiy tashkilotlar:
- AAOIFI (Islomiy moliya institutlari uchun buxgalteriya va audit tashkiloti). U shariat standartlarini chiqaradi. Valyuta savdosiga oid standartida valyuta almashinuvi darhol topshirish bilan amalga oshishi kerakligi, valyuta bo'yicha fyuchers va opsionlar esa joiz emasligi qayd etilgan.
- Xalqaro islom fiqh akademiyasi (Islom hamkorlik tashkiloti qoshida). Opsionlar, fyucherslar va marjinal savdo bo'yicha qarorlar qabul qilgan. Ularda real egalik va topshirish talabi ta'kidlanadi.
- IFSB (Islomiy moliyaviy xizmatlar kengashi). Asosan islomiy banklar faoliyati va nazorati bo'yicha prudensial standartlar chiqaradi.
- Milliy fatvo kengashlari. Masalan, Malayziya, Indoneziya va Fors ko'rfazi davlatlaridagi shariat kengashlari. O'zbekistonda diniy masalalar bo'yicha O'zbekiston musulmonlari idorasiga murojaat qilish mumkin.
Bu tashkilotlarning hujjatlari ularning rasmiy saytlarida e'lon qilinadi. Iqtibos keltirishdan oldin standartning amaldagi tahririni o'sha yerdan tekshiring.
Tamoyillar treydingga qanday qo'llanadi
Forex va CFD (narx farqi bo'yicha shartnoma) savdosi haqida ulamolar orasida yagona fikr yo'q.
Ehtiyotkor qarash. Ko'plab olimlar va fiqh akademiyasi qarorlariga tayanuvchilar leverajli CFD savdosini joiz emas deb hisoblaydi. Asosiy dalillari quyidagilar:
- aktivga real egalik va topshirish yo'q;
- leveraj (broker beradigan qarz mablag') qarz evaziga manfaat olishga o'xshaydi;
- tunda ochiq qoladigan pozitsiyalar uchun swap, ya'ni foizga o'xshash to'lov olinadi;
- qisqa muddatli spekulyatsiya maysirga yaqinlashadi.
Ruxsat beruvchi qarash. Ayrim olimlar spot valyuta almashinuvini, swap olinmasa va bitim darhol hisob-kitob qilinsa, joiz deb biladi. Ular elektron hisob-kitobni zamonaviy qabz (egalik qilish) shakli sifatida qabul qiladi. Shu sababli swapsiz hisoblar paydo bo'lgan. Ammo swapning yo'qligi qolgan e'tirozlarni, masalan, leveraj va egalik masalasini o'z-o'zidan hal qilmaydi.
Batafsil: Forex halolmi?, Swapsiz islomiy hisob, Oltin savdosi halolmi?, Kripto halolmi?
Shariat masalasidan qat'i nazar, leverajli CFD va forex savdosi mablag'ni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Leveraj foydani ham, zararni ham kattalashtiradi. Bu haqda: Risklarni boshqarish
O'zbekistonda huquqiy tomoni
Shariat qoidalari bilan birga davlat qonunlari ham amal qiladi. Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan. Soliq bo'yicha: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Xorijiy CFD brokeridagi daromadga bu qoida qanday qo'llanishini rasmiy soliq idorasidan aniqlang.
Regulyator va litsenziyalar haqida: Qonun va xavfsizlik
Tegishli mavzular
Ko'p beriladigan savollar
Islomiy moliya tamoyillarining asosi nima?
Riba, gharar va maysir taqiqi, bitimlarning real aktivga tayanishi, risk va foydani bo'lishish hamda mablag'ni faqat halol sohalarga yo'naltirish.
Har qanday risk gharar hisoblanadimi?
Yo'q. Savdodagi oddiy noaniqlik kechiriladi. Gharar shartnoma asosidagi haddan tashqari noaniqlikka nisbatan ishlatiladi.
AAOIFI standartlari majburiymi?
Ayrim davlatlarda islomiy banklar uchun majburiy qilingan, boshqalarida esa tavsiya maqomida. Bu har bir davlatning qonunchiligiga bog'liq.
Swapsiz hisob savdoni halol qiladimi?
Bu borada fikrlar turlicha. Swapsiz hisob faqat swap masalasini hal qiladi. Leveraj, egalik va spekulyatsiya bo'yicha e'tirozlar alohida ko'rib chiqiladi.
Bu sayt fatvo beradimi?
Yo'q. Sahifa turli qarashlarni tushuntiradi. Shaxsiy hukm uchun malakali olimga yoki rasmiy fatvo idorasiga murojaat qiling.