Halol aksiyalar: shariat skrining

Aksiya halolmi: asosiy savol

Aksiya – kompaniya kapitalidagi ulush. Uni sotib olgan odam kompaniyaning ulush egasiga aylanadi. U foydada ham, zararda ham ishtirok etadi. Shuning uchun ko'pchilik ulamolar aksiyani tamoyil jihatidan joiz deb hisoblaydi. Bu qarash islomiy moliyadagi sheriklik (musharaka) g'oyasiga yaqin. Batafsil: Murabaha, ijara, musharaka.

Muammo kompaniyaning nima bilan shug'ullanishi va qanday moliyalashishida. Deyarli har bir yirik kompaniya bankdan qarz oladi, bo'sh pulini foizli depozitda saqlaydi yoki daromadining kichik qismini taqiqlangan faoliyatdan oladi. Shuning uchun "aksiya halolmi" degan savolga umumiy javob yo'q. Har bir kompaniya alohida tekshiriladi. Bu tekshiruv shariat skrining (ingliz tilida halal stocks screening) deyiladi.

Skrining odatda ikki bosqichdan iborat: avval biznes faoliyati, keyin moliyaviy ko'rsatkichlar tekshiriladi.

Biznes skrining: kompaniya nima bilan shug'ullanadi

Avval kompaniyaning asosiy faoliyati ko'riladi. Ko'pchilik standartlar va islomiy indekslar quyidagi sohalarni chiqarib tashlaydi:

an'anaviy foizli bank, foizli kreditlash va an'anaviy sug'urta (sabab – riba va gharar);
spirtli ichimliklar ishlab chiqarish va sotish;
cho'chqa go'shti va undan tayyorlangan mahsulotlar;
qimor, kazino va garovli o'yinlar (maysir);
kattalar uchun mo'ljallangan axloqsiz kontent;
tamaki (ko'p ro'yxatlarda);
qurol-yarog' (ayrim ro'yxatlarda, hamma joyda emas).

Bu ro'yxat hamma joyda bir xil emas. Masalan, tamaki, qurol, musiqa va ko'ngilochar sohalar bo'yicha skrining provayderlari va fatvo kengashlari turlicha yondashadi. Kompaniya bir necha sohada ishlasa, asosiy faoliyati va daromad tarkibi hisobga olinadi.

Moliyaviy skrining: koeffitsientlar

Biznes faoliyati joiz bo'lsa ham, kompaniya moliyasi tekshiriladi. Odatda quyidagi koeffitsientlar ko'riladi:

Koeffitsient	Nimani o'lchaydi	Nima uchun muhim
Foizli qarz	Foizli kreditlar va obligatsiyalar hajmi	Riba bilan bog'liqlik darajasi
Foizli aktivlar va naqd pul	Depozitlar va foizli qimmatli qog'ozlar	Kompaniya foiz daromadiga qanchalik tayanadi
Debitorlik qarzi	Kompaniyaga qaytarilishi kerak bo'lgan pullar	Qarzni sotish masalasi (dayn bilan savdo)
Taqiqlangan daromad ulushi	Joiz bo'lmagan faoliyatdan tushum	Tozalash zarurati va chegarasi

Har bir koeffitsient uchun standartda yuqori chegara belgilanadi. Kompaniya bu chegaradan oshsa, ro'yxatdan chiqariladi. Chegaraning aniq qiymati va maxraj (nimaga nisbatan hisoblanishi) manbaga qarab farq qiladi:

AAOIFI (Islomiy moliya institutlari uchun buxgalteriya hisobi va audit tashkiloti) qimmatli qog'ozlar bo'yicha shariat standartida qarz va foizli aktivlarni kompaniyaning bozor kapitallashuviga nisbatan o'lchashni nazarda tutadi.
Ba'zi indeks provayderlari bozor kapitallashuvining ma'lum davr uchun o'rtacha qiymatidan foydalanadi. Bu narx tebranishlari ta'sirini kamaytiradi.
Boshqalar jami aktivlarni maxraj sifatida oladi. Bu bozor narxiga kamroq bog'liq, lekin natijasi boshqacha chiqishi mumkin.

Shu sababli bir kompaniya bir ro'yxatda muvofiq, boshqasida esa muvofiq emas deb ko'rsatilishi mumkin. Aniq chegaralarni har bir standartning amaldagi matnidan tekshiring. Biz bu yerda raqamlarni o'zimiz keltirmaymiz.

Ulamolar qarashlari: qayerda kelishmovchilik bor

Skrining tizimlari zamonaviy ijtihod natijasi va ulamolar orasida bahs mavzusi bo'lib qoladi.

Ruxsat beruvchi qarash. Ko'plab zamonaviy fatvo kengashlari, jumladan AAOIFI shariat kengashi va Malayziya Qimmatli qog'ozlar komissiyasining Shariat maslahat kengashi, aralash faoliyatli kompaniyalar aksiyalariga shartli ruxsat beradi. Shartlar: asosiy faoliyat joiz bo'lishi, moliyaviy koeffitsientlar belgilangan chegaradan oshmasligi va taqiqlangan daromad tozalanishi. Asos – "ehtiyoj" (hojat), "umumiy balo" (umum al-balva) va oz miqdordagi aralashmani kechirish qoidalari.

Qat'iy qarash. Ayrim olimlar har qanday foizli qarz olgan yoki foizli depozit saqlagan kompaniyaning ulushini sotib olishni joiz emas deb hisoblaydi. Ularning fikricha, aksiyador kompaniya egalaridan biri sifatida uning foizli bitimlariga sherik bo'ladi.

Mahalliy kontekst. O'zbekistonda mahalliy diniy idoralar va imomlarning fikri ham muhim. Ular ba'zan xalqaro standartlardan ehtiyotkorroq yo'l tutadi. Muayyan holat bo'yicha o'zingiz ishonadigan olimdan so'rash maqsadga muvofiq.

Biz o'zimizdan hukm chiqarmaymiz. Bu sahifa qarashlarni tanishtirish uchun yozilgan. Umumiy tamoyillar: Islomiy moliya tamoyillari.

Dividendni tozalash (purifikatsiya)

Kompaniya skriningdan o'tgan bo'lsa ham, daromadining kichik qismi joiz bo'lmagan manbadan kelishi mumkin. Masalan, foizli depozitdan. Bu ulushga to'g'ri keladigan pul sadaqa qilinadi va investor uni o'ziga olmaydi. Bu tozalash deyiladi.

Keng tarqalgan usul:

Kompaniya hisobotidan joiz bo'lmagan daromadning umumiy daromaddagi ulushi aniqlanadi.
Olingan dividend shu ulushga ko'paytiriladi.
Chiqqan summa savob umid qilmasdan xayriyaga beriladi.

Hisoblashning boshqa usuli – kompaniyaning taqiqlangan daromadini aksiyalar soniga bo'lib, sizdagi aksiyalarga to'g'ri keladigan qismini topish.

Bahsli nuqta – aksiya narxi o'sishidan olingan foyda. AAOIFI yondashuviga ko'ra, tozalash majburiyati daromad olgan aksiyadorga tegishli. Ayrim olimlar faqat dividendni tozalash yetarli deydi. Boshqalar esa sotishdan olingan foydani ham tozalashni tavsiya qiladi. Ba'zi islomiy fondlar tozalashni investor nomidan o'zi bajaradi, shuning uchun fond hujjatlarini o'qing.

Aksiyalar bo'yicha zakot alohida mavzu: Investitsiya zakoti va Zakot kalkulyatori.

Islomiy indekslar

Indeks provayderlari skriningni tayyor holda taqdim etadi:

Dow Jones Islamic Market indekslari;
S&P Shariah indekslari;
MSCI Islamic indekslari;
FTSE Shariah indekslari.

Har bir provayderning o'z shariat kengashi va metodologiyasi bor. Tarkib davriy ravishda qayta ko'rib chiqiladi. Kompaniya ro'yxatga kirishi yoki undan chiqishi mumkin. Indeksda bo'lish muayyan metodologiya bo'yicha muvofiqlikni bildiradi, lekin barcha ulamolar roziligini anglatmaydi. Indeks kompaniyaning foydali bo'lishini ham kafolatlamaydi.

Oddiy fond indekslari haqida: Fond indekslari.

Aksiya va aksiya CFD – bir narsa emas

CFD (farq bo'yicha shartnoma) – narx o'zgarishiga asoslangan derivativ. U kompaniyada ulush berishmaydi. Ko'pincha leverage (kredit yelkasi) va tungi swap bilan bog'liq bo'ladi. Shu sababli ko'pchilik ulamolar CFD ni aksiyaga egalik qilishdan boshqa masala deb ko'radi. Bu mavzu: Forex halolmi? va Swapsiz islomiy hisob.

Leverage bilan CFD savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Swapsiz hisob bu xavfni kamaytirmaydi.

O'zbekistonda huquqiy va soliq tomoni

Qimmatli qog'ozlar bozoridagi professional faoliyat litsenziya talab qiladi: qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Regulyator: «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi.
Amaldagi nazoratchi: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Brokerni NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri orqali tekshirish mumkin.
Xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlar: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi.
Soliq: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Stavka bo'yicha: Soliq kodeksi 381-modda: agar 2-qismda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, rezident jismoniy shaxslarning daromadi iqtibosda keltirilgan stavkada soliqqa tortiladi (dividendlar va foizlar uchun alohida stavka). O'z holatingizni soliq organidan aniqlang.

Batafsil: Omonat va aksiyalar, Qonun va xavfsizlik.

Ko'p beriladigan savollar

Aksiya halolmi?

Ko'pchilik ulamolar aksiyani tamoyil jihatidan joiz deb biladi. Lekin har bir kompaniya biznes va moliyaviy skriningdan o'tkaziladi. Qat'iy qarashdagi olimlar foizli qarzi bor kompaniyalarni qabul qilmaydi.

Shariat skrining nima?

Bu kompaniyaning faoliyati va moliyaviy koeffitsientlari shariat standartiga mosligini tekshirish. Bunda qarz, foizli aktivlar, debitorlik qarzi va taqiqlangan daromad ulushi ko'riladi.

Nega turli ro'yxatlar turlicha natija beradi?

Chunki chegaralar, maxraj (bozor kapitallashuvi yoki jami aktivlar) va taqiqlangan sohalar ro'yxati provayderga qarab farq qiladi.

Dividendni qanday tozalayman?

Dividendni kompaniyaning joiz bo'lmagan daromad ulushiga ko'paytiring. Natijani xayriyaga bering. Kerakli ulushni kompaniya hisobotidan yoki skrining xizmatidan olish mumkin.

Islomiy indeksga kirgan aksiya xavfsizmi?

Yo'q. Indeks faqat shariat mezonlari bo'yicha saralaydi. Bozor riski saqlanadi, narx tushishi mumkin. Qarang: Risklarni boshqarish.

Kimdan fatvo so'rash kerak?

O'zingiz ishonadigan, islomiy moliyani biladigan olim yoki mahalliy diniy idoradan so'rang. Bu sahifa fatvo emas.

Halol aksiyalar: shariat skrining qanday ishlaydi