Murabaha, ijara, musharaka va mudaraba

Nega bu shartnomalar kerak

Islomiy moliyada foizli qarz, ya'ni riba, man qilinadi. Riba nima ekanini Riba nima? sahifasida batafsil o'qishingiz mumkin. Shuning uchun islomiy banklar pulni foizga qarz bermaydi. Ular savdo, ijara yoki sheriklik shartnomalari orqali moliyalashtiradi.

Bu shartnomalarning umumiy talablari:

• Bitim real aktiv yoki real faoliyatga bog'liq bo'lishi kerak.
• Ortiqcha noaniqlik (gharar) va qimor (maysir) bo'lmasligi kerak. Bu haqda Gharar va maysir sahifasida yozilgan.
• Foyda olgan tomon riskni ham o'z zimmasiga olishi kerak.

Umumiy tamoyillar Islomiy moliya tamoyillari sahifasida jamlangan. Islomiy va oddiy bank qanday farq qilishi Islomiy va an'anaviy bank sahifasida tushuntirilgan.

Muhim: bu sahifa ma'lumot beradi, fatvo bermaydi. Har bir mahsulot bo'yicha o'zingiz ishonadigan olim yoki bankning shariat kengashi xulosasiga tayaning.

Murabaha nima

Murabaha — ustama bilan sotish. Bank mijoz so'ragan tovarni o'zi sotib oladi. So'ng uni mijozga tannarxi va ustamasini ochiq aytib sotadi. To'lov odatda muddatli, bo'lib-bo'lib amalga oshiriladi.

Tartibi quyidagicha:

1. Mijoz tovarni sotib olishni xohlashini bankka bildiradi (va'da).
2. Bank tovarni sotuvchidan sotib oladi va unga egalik qiladi.
3. Bank tovarni mijozga oldindan kelishilgan narxda sotadi.
4. Mijoz narxni kelishilgan muddatlarda to'laydi.

Shariat nuqtai nazaridan asosiy shart: bank tovarni mijozga sotishdan oldin unga haqiqatan egalik qilishi va uning riskini ko'tarishi kerak. AAOIFI (Islomiy moliyaviy institutlar buxgalteriya va audit tashkiloti) murabaha bo'yicha alohida shariat standarti chiqargan. Unda egalik, va'da va kechiktirilgan to'lov qoidalari belgilangan.

Murabaha bo'yicha turli qarashlar

• Joiz deb hisoblovchilar: narx oldindan belgilanadi, keyin oshirilmaydi, bitim savdo hisoblanadi. Shu sababli bu foizli qarz emas, deydilar.
• Tanqid qiluvchilar: ustama ko'pincha bozordagi foiz stavkasiga qarab hisoblanadi. Bank tovar riskini juda qisqa muddat ko'taradi. Shuning uchun natija iqtisodiy jihatdan kreditga o'xshab qoladi, deydilar. Ayrim taniqli olimlar murabahani chegaralangan holatlarda qo'llaniladigan vosita deb bilgan va uni asosiy moliyalashtirish usuliga aylantirmaslikni tavsiya qilgan.
• Kechikish jarimasi: ko'p shariat kengashlari kechikish uchun bankning daromad olishiga yo'l qo'ymaydi. Bunday jarima xayriyaga yo'naltirilishi kerak, deb hisoblaydi. Bu masalada bank amaliyotlari farq qiladi.

Ijara nima

Ijara — ijaraga berish. Bank aktivni (uy, avtomobil, uskuna) sotib oladi va mijozga belgilangan haq evaziga foydalanishga beradi. Aktivga egalik bankda qoladi. Mulkdor sifatida bank uning asosiy risklarini ham ko'taradi.

Amaliyotda ko'proq ijara muntahiya bittamlik ishlatiladi. Bu egalikka o'tish bilan tugaydigan ijara. Ijara muddati oxirida aktiv mijozga sotiladi yoki hadya qilinadi.

Shariat bo'yicha asosiy talablar:

• Ijara haqi aktivdan foydalanish uchun olinadi. Aktiv mijozga topshirilmaguncha ijara haqi boshlanmaydi.
• Aktivning asosiy ta'miri va sug'urtasi mulkdor zimmasida bo'ladi. Kundalik qarov esa ijarachi zimmasida.
• Ijara shartnomasi va egalikni o'tkazish alohida hujjatlar bilan rasmiylashtiriladi. Ular bitta shartnomaga birlashtirilmaydi.

Ijara bo'yicha turli qarashlar

AAOIFI ijara bo'yicha ham standart chiqargan va egalikka o'tadigan ijarani belgilangan shartlar bilan joiz deb biladi. Ayrim olimlar ijara haqini o'zgaruvchan bozor ko'rsatkichiga bog'lashni tanqid qiladi. Bunday holatda mahsulot foizli kreditga yaqinlashadi, deydilar. Boshqalar esa davr boshida kelishilgan formula bo'lsa, bunga ruxsat beradi.

Musharaka nima

Musharaka — sheriklik. Tomonlar loyihaga kapital qo'shadi. Foyda kelishilgan nisbatda taqsimlanadi. Zarar esa har bir sherik qo'shgan kapital ulushiga qarab taqsimlanadi. Sherik foydaning oldindan belgilangan qat'iy summasini kafolatlay olmaydi.

Bankda keng tarqalgan turi — kamayib boruvchi musharaka (musharaka mutanaqisa). U ko'pincha uy-joy moliyalashtirishda qo'llaniladi:

1. Bank va mijoz uyni birgalikda sotib oladi.
2. Mijoz bankning ulushidan foydalangani uchun ijara haqi to'laydi.
3. Mijoz bankning ulushini bosqichma-bosqich sotib oladi.
4. Oxirida uy to'liq mijozga o'tadi.

Musharaka bo'yicha turli qarashlar

Ko'p olimlar musharakani islomiy moliya ruhiga eng mos shartnomalardan biri deb biladi, chunki unda risk haqiqatan bo'linadi. Kamayib boruvchi musharakada esa savdo, ijara va sheriklik bir tizimga birlashadi. Shu sababli ayrim olimlar shartnomalar bir-biriga shart qilib qo'yilmasligini talab qiladi. Bu talab bajarilmasa, bitim maqsadi bo'yicha kreditga o'xshab qolishi mumkin, deydilar.

Mudaraba nima

Mudaraba — kapital va mehnat sherikligi. Bir tomon (rabb ul-mol) kapital beradi, boshqa tomon (mudarib) uni boshqaradi. Foyda kelishilgan nisbatda bo'linadi. Moliyaviy zararni kapital egasi ko'taradi, mudarib esa sarflagan mehnatidan mahrum bo'ladi. Mudarib beparvolik yoki shartni buzish orqali zarar yetkazgan bo'lsa, javobgarlik unga o'tadi.

Islomiy banklarda mudaraba ko'pincha omonatlar uchun ishlatiladi. Omonatchi kapital beradi, bank mudarib sifatida uni investitsiya qiladi. Shuning uchun bunday omonatda daromad oldindan kafolatlanmaydi.

Mudaraba bo'yicha turli qarashlar

Amaliyotda banklar daromadni tekislash uchun zaxira fondlaridan foydalanadi. Ayrim olimlar bu usulni shaffof bo'lsa va mijoz rozi bo'lsa, joiz deb biladi. Boshqalar esa u omonatchiga riskni ko'rsatmay, foizli omonatga o'xshash natija beradi, deb tanqid qiladi.

Qisqa taqqoslash

Standartlar va fatvolar haqida

Xalqaro miqyosda eng ko'p tilga olinadigan manbalar:

• AAOIFI — har bir asosiy shartnoma bo'yicha shariat standartlarini chiqaradi.
• IFSB (Islomiy moliyaviy xizmatlar kengashi) — nazorat va risklarni boshqarish bo'yicha tavsiyalar beradi.
• Islom fiqh akademiyasi (Islom hamkorlik tashkiloti qoshida) — umumiy masalalar bo'yicha qarorlar qabul qiladi.
• Milliy shariat kengashlari — ayrim mamlakatlarda markaziy bank yoki regulyator qoshida ishlaydi va o'sha mamlakat banklari uchun majburiy xulosalar beradi.

Bu manbalarning qarorlari ayrim masalalarda bir-biridan farq qiladi. Bir mamlakatda joiz deb topilgan tuzilma boshqa mamlakat kengashi tomonidan rad etilishi mumkin. Shuning uchun mahsulotni tanlashdan oldin bankdan qaysi shariat kengashi xulosa berganini so'rang va xulosa matnini ko'rib chiqing.

O'zbekistonda islomiy bank mahsulotlarining huquqiy tartibi va ularni kim nazorat qilishini rasmiy manbalardan, jumladan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) saytidan tekshiring. Oddiy kreditlar haqida Kredit va ipoteka sahifasida, islomiy qimmatli qog'ozlar haqida Sukuk nima? sahifasida o'qishingiz mumkin.

Shartnoma va treyding

Bu shartnomalar bank moliyalashtirishiga taalluqli. Forex va CFD savdosi ulardan farq qiladi. Leverajli savdoda swap, ya'ni pozitsiyani tunga qoldirish uchun to'lov, va spekulyatsiya bo'yicha alohida masalalar bor. Ular Forex halolmi? va Swapsiz islomiy hisob sahifalarida ko'rib chiqilgan. Leverajli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin.

Ko'p beriladigan savollar

Murabaha foizli kreditdan nimasi bilan farq qiladi?

Murabahada bank avval tovarga egalik qiladi, keyin uni belgilangan narxda sotadi. Narx keyinroq oshirilmaydi. Tanqidchilar esa iqtisodiy natija kreditga yaqinligini ta'kidlaydi.

Ijarada uy qachon menga o'tadi?

Egalikka o'tadigan ijarada aktiv shartnomada ko'rsatilgan tartibda, odatda muddat oxirida o'tkaziladi. Aniq shartlarni bank shartnomasidan tekshiring.

Musharaka bilan mudarabaning farqi nima?

Musharakada barcha sheriklar kapital qo'shadi. Mudarabada esa kapitalni bir tomon beradi, boshqa tomon mehnat va boshqaruvni ta'minlaydi.

Mudaraba omonati daromadni kafolatlaydimi?

Yo'q. Shariat qoidasiga ko'ra mudarib kapital egasiga daromadni kafolatlay olmaydi. Zarar bo'lsa, uni kapital egasi ko'taradi.

Qaysi shartnoma halol, buni kim hal qiladi?

Bu sahifa hukm chiqarmaydi. Mahsulotga bankning shariat kengashi va siz ishonadigan olim baho beradi. AAOIFI kabi standartlar umumiy yo'nalish beradi.