Riba nima
Riba arabcha so'z bo'lib, "ortiqcha", "o'sish" degan ma'noni bildiradi. Islom huquqida (fiqhda) u qarz yoki ayirboshlash bitimida hech qanday qarshi qiymatsiz, oldindan shart qilingan ortiqcha miqdorni anglatadi.
Ribo haromligi Qur'onda, xususan Baqara surasida, va hadislarda bayon qilingan. Mazhablarning barchasi ribani harom deb biladi. Ulamolar o'rtasidagi ixtilof asosan bitta savol atrofida: zamonaviy moliyaviy bitimlardan qaysi biri riba hisoblanadi.
Islomiy moliyaning umumiy asoslari Islomiy moliya tamoyillari sahifasida bayon qilingan.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Ribaning turlari
Fiqh kitoblarida ribaning asosiy turlari quyidagicha ajratiladi.
Riba an-nasi'a (muddat ribasi)
Bu qarz yoki to'lovni kechiktirish evaziga olinadigan qo'shimcha haq. Masalan, qarz beruvchi qaytariladigan summa berilgan summadan ko'p bo'lishini shart qiladi. Ko'pchilik ulamolar bank krediti va omonatlaridagi an'anaviy foizni shu turga kiritadi.
Riba al-fadl (ortiqcha ribasi)
Bu bir jinsdagi ribaviy mollarni teng bo'lmagan miqdorda ayirboshlash. Hadisda oltin, kumush, bug'doy, arpa, xurmo va tuz sanab o'tilgan. Bu mollarni o'z jinsi bilan ayirboshlaganda miqdor teng bo'lishi va almashuv qo'lma-qo'l (darhol) amalga oshishi kerak.
Ko'pchilik ulamolar oltin va kumushga oid qoidani bugungi pullarga, jumladan valyutalarga ham tatbiq qiladi. Shuning uchun valyuta ayirboshlashda almashuv darhol bo'lishi talab etiladi. Bu masala Oltin savdosi halolmi? sahifasida ham ko'rib chiqilgan.
Foiz va riba farqi
O'zbek tilida "foiz" so'zi ham ulushni (protsentni), ham kredit uchun to'lanadigan haqni bildiradi. Ulush sifatida foiz o'z-o'zidan muammo emas. Masalan, musharaka bitimida foyda sheriklar o'rtasida foiz ulushda taqsimlanadi.
Muammo qarz ustiga oldindan belgilangan qo'shimcha to'lovda. Bu borada qarashlar quyidagicha:
| Qarash | Asosiy fikr |
|---|---|
| Ko'pchilik ulamolar va xalqaro fiqh tashkilotlari | Qarz ustidagi har qanday oldindan shart qilingan ortiqcha to'lov, miqdori qancha bo'lishidan qat'i nazar, ribadir |
| Ayrim zamonaviy mualliflar | Taqiq faqat haddan tashqari, ekspluatatsiyaga asoslangan foizga tegishli, mo''tadil bank foizi boshqa narsa |
Ikkinchi qarashni Islom hamkorlik tashkiloti qoshidagi Xalqaro islom fiqh akademiyasi va AAOIFI (Islomiy moliya institutlari uchun buxgalteriya va audit tashkiloti) kabi yetakchi tashkilotlar qabul qilmagan. Ular bank foizini riba deb hisoblaydi. Bu qarashlar orasidagi farqni tushunish uchun Islomiy va an'anaviy bank hamda Murabaha, ijara, musharaka sahifalari ham foydali.
Forex va CFD savdosida swap nega muammo
Swap (rollover) bu pozitsiya kechasi ochiq qoldirilganda hisobga yoziladigan yoki hisobdan yechiladigan summa. U odatda juftlikdagi valyutalar foiz stavkalari o'rtasidagi farqqa va brokerning ustamasiga asoslanadi. Atamalar izohi Treyding lug'ati sahifasida keltirilgan.
Ulamolar swapni quyidagi sabablarga ko'ra muammo deb ko'radi:
- U vaqt o'tishi evaziga olinadigan yoki to'lanadigan haq bo'lib, riba an-nasi'aga o'xshaydi.
- U foiz stavkalari farqidan hisoblanadi, ya'ni to'g'ridan-to'g'ri bank foiziga bog'langan.
- Leverej (kredit yelkasi) brokerdan qarz olishga o'xshatiladi. Qarz evaziga foyda olish esa ribaga yaqin deb baholanadi.
Bundan tashqari, valyuta ayirboshlashda qo'lma-qo'l bo'lish sharti, CFDda aktivga egalik qilinmasligi, gharar (noaniqlik) va maysir (qimor unsuri) masalalari ham bor. Ular Gharar va maysir sahifasida tushuntirilgan.
Swapsiz (islomiy) hisoblar
Ko'plab brokerlar swap hisoblanmaydigan hisoblar taklif qiladi. Bunday hisoblarda ba'zan swap o'rniga boshqa xizmat haqi olinadi. Har bir brokerdagi aniq shartlar uning rasmiy saytida ko'rsatiladi. Exness hisoblaridagi swapsiz shartlarni Exness shaxsiy kabinetida yoki rasmiy saytida tekshirish kerak.
Swapsiz hisob bo'yicha ulamolar qarashi bir xil emas:
- Joiz deb hisoblovchilar. Swap olib tashlansa, spot asosda va qo'shimcha qarz haqisiz bajariladigan valyuta ayirboshlash shartlar bilan joiz bo'lishi mumkin.
- Yetarli emas deb hisoblovchilar. Swap yo'qolsa ham, leverej, aktivga egalik qilmaslik, kechiktirilgan hisob-kitob va spekulyatsiya muammosi qoladi.
- Shaklga e'tibor qaratuvchilar. Agar swap o'rniga vaqtga bog'liq doimiy haq olinsa, bu nom o'zgargan swap bo'lishi mumkin.
Ayrim milliy fatvo kengashlari spot valyuta ayirboshlashni shartlar bilan joiz deb, spekulyativ va kechiktirilgan shakllarini esa joiz emas deb ko'rsatgan. Batafsil: Swapsiz islomiy hisob va Forex halolmi?.
Biz bu masalada o'z hukmimizni bermaymiz. Shaxsiy vaziyatingiz bo'yicha o'zingiz ishonadigan malakali ulamodan so'rang.
Diniy masaladan tashqari: risk
Hisob swapsiz bo'lsa ham, leverejli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Leverej ham foydani, ham zararni kattalashtiradi. Savdo daromad manbai emas. Riskni nazorat qilish usullari Risklarni boshqarish sahifasida yozilgan. Mavzuning umumiy ko'rinishi uchun Islomiy moliya va treyding bo'limiga qarang.
Ko'p beriladigan savollar
Riba va foiz bir narsami?
To'liq emas. Foiz ulush ma'nosida muammo emas. Ko'pchilik ulamolar qarz ustidagi oldindan shart qilingan qo'shimcha to'lovni riba deb biladi.
Ribaning asosiy turlari qaysilar?
Riba an-nasi'a, ya'ni muddat evaziga olinadigan ortiqcha. Riba al-fadl, ya'ni ribaviy mollarni teng bo'lmagan miqdorda ayirboshlash.
Swap nega riba deb qaraladi?
Chunki u pozitsiyani kechadan kechaga o'tkazish uchun, ya'ni vaqt evaziga hisoblanadi va foiz stavkalari farqiga asoslanadi.
Swapsiz hisob ochsam, savdo halol bo'ladimi?
Bu borada ulamolar ixtilof qilgan. Ayrimlar shartlar bilan joiz deydi, boshqalar leverej va CFD tuzilishi tufayli yetarli emas deydi. Malakali ulamodan so'rang.
Bank omonatidagi foiz ham ribami?
Ko'pchilik ulamolar va AAOIFI kabi tashkilotlar an'anaviy omonat foizini riba deb biladi. Muqobil variantlar Islomiy va an'anaviy bank sahifasida ko'rib chiqilgan.