Gharar va maysir: noaniqlik va qimor islom moliyasida

Islom moliyasida bitimning joiz yoki joiz emasligi asosan uch masalaga qarab baholanadi: riba (foiz), gharar (noaniqlik) va maysir (qimor). Riba haqida alohida Riba nima? sahifasi bor. Bu yerda qolgan ikki tushuncha ko'rib chiqiladi. Umumiy tamoyillar Islomiy moliya tamoyillari sahifasida jamlangan.

Bu sahifa shar'iy hukm chiqarmaydi. U ta'riflar va mavjud qarashlarni tushuntiradi. Shaxsiy holatingiz bo'yicha hukmni malakali olimdan yoki muftiyatdan so'rang.

Gharar nima

Gharar so'zi lug'atda "xatar", "aldanish ehtimoli" degan ma'noni beradi. Fiqhda gharar deb bitim shartlaridagi ortiqcha noaniqlik aytiladi. Noaniqlik quyidagilarga tegishli bo'lishi mumkin:

• bitim predmeti, ya'ni tovar mavjudmi va u aniq nima;
• narx yoki miqdor;
• topshirish muddati va sharti;
• sotuvchi tovarni haqiqatan topshira oladimi.

Hadislarda Payg'ambar (s.a.v.) gharar savdosidan qaytargani rivoyat qilinadi. Klassik misollar: suvdagi baliqni yoki tug'ilmagan hayvon bolasini sotish, qochgan tuyani sotish.

Olimlar noaniqlikni darajasiga qarab ajratadi:

• Gharar yasir — kichik, odatda chetlab bo'lmaydigan noaniqlik. Masalan, uy devori ichidagi poydevor holati. Bu bitimni bekor qilmaydi.
• Gharar fahish — katta noaniqlik bo'lib, u bitim mohiyatiga ta'sir qiladi. Ko'pchilik olimlar fikricha, bunday bitim fosid yoki botil bo'ladi.

Chegarani qayerdan o'tkazish masalasida mazhablar va olimlar o'rtasida farq bor. Shuning uchun aynan bitta bitim turli manbalarda turlicha baholanishi mumkin.

Maysir nima va qimor islomda

Maysir Qur'onda xamr (mast qiluvchi ichimlik) bilan birga Baqara va Moida suralarida tilga olingan va man qilingan. Qimor (arabcha qimor) maysirga yaqin tushuncha. Ko'p olimlar ularni bir ma'noda ishlatadi.

Maysirning asosiy belgilari:

• daromad mehnat, tovar yoki xizmat evaziga emas, tasodif natijasida olinadi;
• bir tomonning yutug'i boshqa tomonning yo'qotishi hisobiga bo'ladi;
• natija ishtirokchilar ta'sir qila olmaydigan hodisaga bog'liq.

Islom oddiy tijorat xatarini taqiqlamaydi. Tovar sotib olib, keyin uni foyda bilan sotishga uringan savdogar xatarni o'z zimmasiga oladi, lekin bu maysir hisoblanmaydi. Farq shundaki, tijoratda real mol va iqtisodiy faoliyat bor, maysirda esa faqat garov bor.

Derivativlarga tatbiq etilishi

Derivativ — narxi boshqa aktivga (valyuta, oltin, indeks, neft) bog'liq bo'lgan shartnoma. O'zbekiston qonunchiligida ham bu tushuncha bor: Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan. Asosiy turlari: forvard, fyuchers, opsion, svop va CFD (narx farqi bo'yicha shartnoma). Atamalar Treyding lug'ati sahifasida izohlangan.

Tanqidiy qarash

Ko'plab olimlar va institutlar an'anaviy derivativlarga ehtiyotkorlik bilan qaraydi. Odatda keltiriladigan dalillar:

• Mavjud bo'lmagan narsani sotish. Fyuchers va CFD'da ko'pincha real tovar topshirilmaydi, faqat narx farqi hisoblanadi.
• Ikki tomonlama kechiktirish. Narx ham, tovar ham kelajakka qoldirilsa, klassik fiqhda bu qarzni qarzga sotish deb baholanadi.
• Valyuta almashinuvida qabz shartligi. Valyuta savdosi (sarf) uchun almashinuv shu majlisda amalga oshishi shart, degan qarash keng tarqalgan.
• Maysir belgilari. Tovarni egallash niyati bo'lmagan qisqa muddatli spekulyatsiya garovga o'xshatiladi.

Islom moliya institutlari buxgalteriya va audit tashkiloti (AAOIFI) shariat standartlarida valyuta savdosida qabz talab qilinadi, an'anaviy fyuchers va opsion savdosi esa joiz deb hisoblanmaydi. Islom hamkorlik tashkiloti huzuridagi Xalqaro islom fiqh akademiyasi qarorlarida ham opsion va shunga o'xshash shartnomalarga nisbatan salbiy pozitsiya bildirilgan. Aniq matnni shu tashkilotlarning rasmiy nashrlaridan o'qing.

Yumshoqroq yoki muqobil qarashlar

Boshqa olimlar ayrim holatlarni alohida ko'radi:

• Xejlash. Real biznes xatarini kamaytirish uchun tuzilgan kelishuvni spekulyatsiyadan farqlashadi.
• Va'd (bir tomonlama va'da) asosidagi tuzilmalar. Islomiy banklarda valyuta xatarini boshqarish uchun shu yo'l ishlatiladi.
• Tahlilga asoslangan savdo. Ayrim zamonaviy mualliflar bozorni tahlil qilib qaror qabul qilish oddiy qimordan farq qiladi, deb hisoblaydi. Ularning ko'pi swap (tungi foiz) yo'qligini alohida shart qilib qo'yadi.

Swap masalasi ribaga taalluqli. U Swapsiz islomiy hisob sahifasida yoritilgan. Swapning yo'qligi gharar va maysir bo'yicha savollarni o'z-o'zidan hal qilmaydi. Forex bo'yicha qarashlar Forex halolmi? sahifasida, oltin va kripto bo'yicha qarashlar Oltin savdosi halolmi? va Kripto halolmi? sahifalarida batafsil berilgan.

Olimga savol berishdan oldin aniqlab oling

• Shartnoma predmeti nima: real aktivmi yoki faqat narx farqimi?
• Aktiv yoki valyuta qachon va qanday topshiriladi?
• Pozitsiya tunda ochiq qolsa, foiz yoki swap hisoblanadimi?
• Maqsad xejlashmi yoki narx harakatidan foyda kutishmi?
• Yo'qotish ehtimoli qanchalik katta va uni oldindan cheklash mumkinmi?

Diniy bahodan qat'i nazar, leverejli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Bu haqida Risklarni boshqarish sahifasida o'qing. Huquqiy tomoni Qonun va xavfsizlik bo'limida yoritilgan.

Tez-tez beriladigan savollar

Gharar nima, qisqacha?

Gharar — bitim shartlaridagi ortiqcha noaniqlik. Noaniqlik tovar, narx yoki topshirishga tegishli bo'lishi mumkin. Kichik noaniqlik ko'pchilik olimlar fikricha bitimni buzmaydi, katta noaniqlik esa buzadi.

Maysir va gharar bir narsami?

Yo'q. Maysirda daromad tasodif va boshqaning yo'qotishi hisobiga olinadi. Gharar esa shartnoma shartlaridagi noaniqlikdir. Bitta bitimda ikkalasi birga uchrashi mumkin.

Har qanday xatar qimormi?

Yo'q. Real tovar va mehnat bilan bog'liq tijorat xatarini islom qimor hisoblamaydi.

CFD savdosi haqida yagona hukm bormi?

Yagona hukm yo'q. AAOIFI va fiqh akademiyalari an'anaviy derivativlarga tanqidiy qaraydi, ayrim zamonaviy mualliflar esa shartlarga qarab alohida baholaydi. Hukmni malakali olimdan so'rang.

Swapsiz hisob masalani to'liq hal qiladimi?

Swapsiz hisob ribaga oid savolga javob berishga urinadi. Gharar va maysir bo'yicha savollar baribir alohida ko'rib chiqiladi.