Pay fondlari nima va ular qanday ishlaydi

Pay fondi nima

Pay fondi (investitsiya fondi, inglizcha mutual fund) ko'p investorlarning pulini bitta umumiy portfelga yig'adi. Portfelni professional boshqaruvchi kompaniya boshqaradi. Investor portfelning ulushini ifodalovchi pay sotib oladi.

Portfel aksiyalar, obligatsiyalar, qisqa muddatli qarz qog'ozlari yoki ularning aralashmasidan iborat bo'lishi mumkin. Portfel qiymati oshsa yoki kamaysa, har bir payning qiymati ham shunga mos o'zgaradi.

Pay fondining asosiy afzalliklari:

• Diversifikatsiya. Kichik summa bilan ham ko'p qog'ozga ega bo'lasiz. Batafsil: Diversifikatsiya.
• Professional boshqaruv. Qog'ozlarni tanlash va sotib olishni boshqaruvchi bajaradi.
• Qulaylik. Har bir qog'ozni alohida sotib olish shart emas.

Kamchiliklari ham bor: boshqaruv uchun to'lov olinadi, portfel tarkibini investor nazorat qilmaydi, fond qiymati tushishi ham mumkin.

Investitsiyaning umumiy asoslari haqida Investitsiya nima sahifasida yozilgan.

Fond qanday tuzilgan

Odatda fondda quyidagi ishtirokchilar bo'ladi:

Aktivlarning alohida saqlanishi muhim. Boshqaruvchi kompaniyada muammo chiqsa, fond aktivlari kompaniyaning o'z mulkidan ajratilgan bo'lishi kerak. Aniq tartib fond hujjatlarida (qoidalari yoki prospektida) yoziladi. Pul qo'yishdan oldin shu hujjatni o'qing.

NAV: payning qiymati qanday hisoblanadi

NAV (net asset value, sof aktivlar qiymati) fondning barcha aktivlari qiymatidan majburiyatlari ayrilgan summadir. Payning narxi shunday hisoblanadi:

Pay qiymati = (Fond aktivlari − Fond majburiyatlari) ÷ Muomaladagi paylar soni

NAV haqida bilishingiz kerak bo'lgan narsalar:

• Ochiq turdagi fondlarda NAV odatda har savdo kuni oxirida hisoblanadi. Siz ariza bergan kuningizdagi emas, keyingi hisoblangan NAV bo'yicha sotib olishingiz yoki sotishingiz mumkin.
• Boshqaruv to'lovlari va boshqa xarajatlar fond aktivlaridan ushlab qolinadi, shuning uchun NAV'ga allaqachon ta'sir qilgan bo'ladi.
• Fond dividend yoki kupon olsa, bu daromad NAV'ga qo'shiladi yoki investorlarga taqsimlanadi. Bu fond turiga bog'liq.

Ochiq fond istalgan vaqtda yangi pay chiqaradi va paylarni qaytarib sotib oladi. Yopiq fond paylarni ma'lum miqdorda chiqaradi. Ular birjada sotiladi va narxi NAV'dan farq qilishi mumkin. Birjada savdo qilinadigan fondlar alohida sahifada: ETF nima.

Xarajatlar va to'lovlar

Xarajatlar sizning sof daromadingizni har yili kamaytiradi. Uzoq muddatda bu farq murakkab foiz tufayli sezilarli bo'ladi (Murakkab foiz).

Asosiy to'lov turlari:

• Boshqaruv to'lovi. Aktivlar qiymatiga nisbatan yillik foiz ko'rinishida olinadi.
• Umumiy xarajat koeffitsienti (expense ratio, TER). Boshqaruv, saqlash, audit va boshqa xarajatlarning yig'indisi.
• Kirish to'lovi. Pay sotib olishda olinadi.
• Chiqish to'lovi. Payni qaytarishda olinadi. Ba'zan payni ma'lum muddatdan oldin sotsangiz qo'llanadi.
• Natija uchun to'lov. Ba'zi fondlar daromad belgilangan chegaradan oshsa, uning bir qismini oladi.

Aniq stavkalar faqat fond hujjatida bo'ladi. Turli xarajat darajalarining uzoq muddatdagi ta'sirini Kalkulyatorlar bo'limidagi kalkulyatorda o'zingizning raqamlaringiz bilan solishtiring.

Faol va passiv boshqaruv

Faol fond. Boshqaruvchi bozordan yaxshiroq natija olish uchun qog'ozlarni o'zi tanlaydi. Tahlil va ko'p savdo xarajati sababli to'lovlari odatda yuqori bo'ladi. Natija boshqaruvchining qarorlariga bog'liq va bozordan past ham bo'lishi mumkin.

Passiv (indeks) fond. Tanlangan indeks tarkibini takrorlaydi va undan oshishga harakat qilmaydi. To'lovlari odatda past bo'ladi. Natijasi indeksga yaqin bo'ladi, farqni xarajatlar va tracking error (indeksdan chetlanish) yuzaga keltiradi. Batafsil: Indeks fondlari va Fond indekslari.

Fond turlari

Pul bozori fondlari

Pul bozori fondlari qisqa muddatli davlat qog'ozlari, bank depozitlari va qisqa muddatli qarz vositalariga joylashtiriladi. Narxi barqarorroq bo'ladi. Ammo bu fondlar bank omonati emas. Fond paylari omonatlar kafolati bilan qoplanishi odatda kutilmaydi. Shartni aniq tekshiring: Omonatlar kafolati. Depozit bilan solishtirish uchun: Depozit foizi.

Obligatsiya fondlari

Obligatsiya fondlari davlat yoki korporativ obligatsiyalarni ushlaydi. Foiz stavkalari oshsa, obligatsiya narxlari odatda tushadi va fond NAV'i ham kamayadi. Bunga emitentning to'lovga qobiliyati bilan bog'liq kredit xavfi qo'shiladi. Batafsil: Obligatsiyalar nima va Obligatsiya narxi va daromad.

Aksiya fondlari

Aksiya fondlari kompaniyalar aksiyalariga joylashtiriladi. Ular eng tebranuvchan tur bo'lib, qisqa muddatda sezilarli tushishi mumkin. Ichida tarmoq, mamlakat yoki kompaniya hajmi bo'yicha yo'nalishlar bor. Batafsil: Aksiyalar nima.

Aralash fondlar

Aralash fondlar aksiya va obligatsiyalarni birlashtiradi. Ulush belgilangan bo'lishi yoki boshqaruvchi qaroriga ko'ra o'zgarishi mumkin. Bu xavf va barqarorlik o'rtasidagi muvozanatdir. Batafsil: Aktivlarni taqsimlash.

Qaysi tur sizning maqsadingizga to'g'ri kelishi muddat va xavfga bardoshlilikka bog'liq: Xavfga bardoshlilik. Biz muayyan fondni tavsiya qilmaymiz.

O'zbekistonda: tartibga solish va soliq

Qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori bor: «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi. Hozirgi nazoratchi: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Qonunga ko'ra qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi.

Fond yoki uning boshqaruvchisini tekshirish uchun NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri manbasidan foydalaning. Reestrda yo'q tashkilotga pul o'tkazishdan oldin to'xtab, sababini aniqlang. Ko'proq: Qonun va xavfsizlik.

Xorijiy fondlarga pul qo'yish valyuta qonunchiligiga ham bog'liq: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi.

Soliq bo'yicha Soliq kodeksida quyidagi qoidalar bor: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Stavka: Soliq kodeksi 381-modda: agar 2-qismda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, rezident jismoniy shaxslarning daromadi iqtibosda keltirilgan stavkada soliqqa tortiladi (dividendlar va foizlar uchun alohida stavka). Fond paylari daromadiga bu qoidalar qanday qo'llanishini soliq organidan yoki maslahatchidan aniqlang.

Valyuta kurslarini faqat sanasi ko'rsatilgan rasmiy manbadan oling: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar). Batafsil: Markaziy bank kursi.

Pay fondiga pul qo'yishdan oldin

• Fond hujjatidagi strategiya, xarajatlar va paylarni qaytarish tartibini o'qing.
• Boshqaruvchining litsenziyasini reestrda tekshiring.
• O'tgan natijalar kelajakni kafolatlamasligini yodda tuting.
• Inflyatsiyani hisobga oling: Inflyatsiya va jamg'arma.
• Avval favqulodda zaxira yarating: Favqulodda zaxira.

Pay fondi leverajsiz vosita, lekin u ham qiymat yo'qotishi mumkin. Leverajli CFD va forex savdosi bundan farq qiladi: unda pul tez yo'qotilishi mumkin.

Ko'p beriladigan savollar

Pay fondi va investitsiya fondi bir xil narsami?

Kundalik nutqda ha. Ikkalasi ham pul yig'ib umumiy portfelga joylashtiradigan tuzilmani anglatadi. Huquqiy shakli esa mamlakatga va fond turiga qarab farq qiladi.

NAV nima uchun har kuni o'zgaradi?

Fond ushlab turgan qog'ozlarning bozor narxi o'zgaradi va fond xarajatlari ushlab qolinadi. Shu sababli NAV ham o'zgaradi.

Pul bozori fondi depozit bilan bir xilmi?

Yo'q. Fond qog'ozlarga joylashtiriladi va uning qiymati tushishi mumkin. Omonatlar kafolati paylarga qo'llanmasligi mumkin, shartni tekshiring.

Passiv fond har doim yaxshiroqmi?

Bunday qoida yo'q. Passiv fondning xarajatlari odatda past, lekin indeks tushsa, fond ham tushadi.

Xarajatlar ta'sirini qanday hisoblayman?

Fond hujjatidagi stavkalarni olib, Kalkulyatorlar bo'limidagi kalkulyatorda solishtiring.